قازىرگى ورنىڭىز:ءسوز ونەرى » تولىق مازمۇن

شىڭعىسحان قاعاناتىنىڭ استاناسى قايدا بولدى؟

قوسىلعان ۋاقىت:2016-12-11رەداكتور:مۋساقاينارى:اي-كۋا سايتىكورىلىمى:ىزدەلۋدە...


بۇكىل الەم تاريحشىلارى سان عاسىرلاردان بەرى باستارىن قاتىرىپ جۇرگەن شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ استاناسىنا كەلەتىن بولساق، اتامىز 1202 جىل مەن 1219 جىلدار ارالىعىندا قازىرگى ءمۇڭاليادان (موڭعوليا) ەجەلگى اتا قونىسى قازاق دالاسىنا قونىس اۋدارىپ، سول بۇرىنعى مۇڭال حان، قاراحان، وعىزحان اتالارىنداي ۇلىتاۋ مەن كىشىتاۋدى جايلاپ، قىستا قاراقۇم مەن سىردىڭ جاعاسىن قىستادى. الەم بيلەۋشىسىنىڭ كوشپەلى استاناسى وسى اتتارى اتالعان جەردىڭ بارىندە وزىمەن بىرگە كوشىپ ءجۇردى.

قاراحاندار اۋلەتى قازاق حالقىنىڭ ءتول ۇرپاعى شىڭعىس قاعاننىڭ تىكەلەي اتالارى ەدى. دەمەك قاراحاندار اۋلەتى پاتشالىعى دا قازاق قاعاناتتىعى بولاتىن. ول جايلى ابىلعازى اتامىز، «قارا حان اتاسىنان كەيىن (مۇڭال حاننان) بۇكىل ەلگە پاتشا بولدى. قازىرگى ۇلىتاۋ جانە كىشىتاۋ دەگەندەردى ول كەزدە ەرتاعى جانە كەرتاعى دەپ اتايتىن. ول تاۋلاردى جايلار ەدى، قىستا قاراقۇم مەن سىردىڭ جاعاسىن قىستار ەدى». اتامىز دەگەنىنە جەتتى، ورتالىق ازياداعى بارلىق قازاق بالاسى پارسىلىق حورەزم پاتشالىعىنىڭ بوداندىعىنان قۇتىلىپ ءوز باۋىرلارىمەن قايتا تابىستى. التايداعى بۇتكىل قازاق، وزدەرىنىڭ بۇرىنعى اتا جۇرتى، قازىرگى قازاق جەرىنە قونىس اۋدارىپ، شىڭعىستاۋ – ۇلىتاۋعا تابان تىرەپ، شىڭعىس اتامىز كوشپەندى قازاق قاعاندىعىن وسى ايماقتان باسقاردى. «شىڭعىس قاعان» دەگەن اتاق تا اتامىزعا وسى ارادان بۇيىردى.

جازعى استانا العاش رەت 1202 جىلى ارقاداعى ۇلىتاۋ وڭىرىندە، نايمان كۇرە تاۋىنا ورنالاستى. وسىعان سايكەس وسى تاۋدىڭ اتى شىڭعىس تاۋى بولىپ وزگەرتىلدى. وسى تاۋدىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا شىڭعىسحاننىڭ ارعى اتاسىنىڭ اتى مۇڭال دەپ ات قويىلدى. ول كۇنى بۇگىندە دە مۇڭال شىڭى دەپ اتالادى. وسى تاۋداعى تاعى ءبىر شىڭعا «حان بيىگى»، سول وڭىردەگى وزەن «حان وزەنى» اتالدى. سول ايماقتا، ياعني شىڭعىستاۋعا قارسى تاۋدا وردابازار قالاسى ورنالاستى. جوشى حان كەسەنەسى وسى وردابازار ايماعىندا ورنالاسقان. وسى كەسەنەدەن 25 شاقىرىم جەردە الاشا حان مازارى بار. ال، التىنوردانىڭ سوڭعى ۇلى بيلەۋشىسى توقتامىس ۇلىتاۋدىڭ بيىك شىڭىنا جەرلەنگەن.

ال تۇراقتى (قىستاۋ) استانانى قاراقۇم مەن سىر بويىنان ىزدەۋىمىز كەرەك ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.

تاريحي جازبالار شىڭعىس حاننىڭ قاراقۇرىم (قاراقۇر، قاراقورىم، قاراقوران) اتتى استاناسى بولعانىن، قالا ورنالاسقان ايماقتىڭ توپىراعىنىڭ ءتۇسى قارا، كۇلگە ۇقساس بولعاندىقتان قاراقورىم اتالعانىن، سول ايماقتا قاراقورىم اتتى تاۋ مەن قاراقورىم اتتى وزەن بارىن جانە قالا ەكى تاۋدىڭ اڭعارىندا ورنالاسقاندىقتان، ول جەردەن كەيدە قاتتى جەل سوعاتىنى ايتىلعان. قازىرگى عىلىمي اينالىستا وسى استانا موڭعوليا ورحون وزەنى ايماعىنداعى حارا- حورىن دەگەن وزەننىڭ اتىن العان، تۇرىكشە قاراقورىم اتالعان دەپ كورسەتەدى.

مەنىڭ پايىمداۋىمشا، ەكەۋى دە دۇرىس. سەبەبى، اتالارىمىز جەر، سۋ، تاۋ، ەلدى مەكەن اتاۋلارىن جاز جايلاۋىندا دا، قىس قىستاۋىندا دا، ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە قونىس اۋدارعاندا دا ءار ءوڭىردىڭ ءبىر- بىرىنە ۇقساس ۇيلەسىمدىلىگىنە سايكەس بارىنە بىردەي، ءبىرىن- ءبىرى قايتالايتىن ءبىر اتاۋ قويىپ وتىرعان. وسىلايشا، مۇڭالدار پاتشالىعىنىڭ استاناسى ءمۇڭاليادا دا قاراقورىم، سىر بويىندا دا قاراقۇرىم اتالۋى وتە زاڭدى قۇبىلىس. بۇل جەردە ەشقانداي جاڭساقتىق جوق. تۇسىنبەۋشىلىك قازاقتىڭ سالت- ءداستۇرىن بىلمەگەندىكتەن جانە وسى التاي مەن تۇركىستاندا وتىرعان حالىقتىڭ ءبىر حالىق، ءبىر مەملەكەت ەكەندىگىن مويىنداماعاندىقتان تۋىنداعان. سوندىقتان، جوعارىدا كورسەتكەنىمدەي اتامىزدىڭ ەجەلگى اتا- مەكەنى، قازاق دالاسىنا قونىس اۋدارعاننان كەيىنگى تۇراقتى استاناسىن قاراقۇم مەن سىر بويىنان ىزدەۋىمىز كەرەك. سىر بويىندا ونداي جەر بار. ول قاراتاۋداعى ەسكى قيراعان قاراقورىم دەگەن قالانىڭ ورىنى. وسى ايماقتا قاراقورىم دەگەن وزەن دە، قاراقورىم دەگەن تاۋ دا بار. بۇل ەسكى قالانىڭ ورنالاسقان جەرى دە ەكى تاۋدىڭ اڭعارى، ول جەردەن كۇنى بۇگىندە دە كەيدە قاتتى جەل سوعادى. سول ايماقتا حان ورداسى تىگىلگەن حانتاعى دەگەن جەر دە، ورداباسى جانە بۇكىل كىشى ءجۇز اعا بالاسى دەپ قۇرمەت تۇتاتىن الىمدەر (التى اتا ءالىم) اتىمەن اتالاتىن ءالىمتاۋ دەگەن تاۋ دا، سول ءالىم تاۋدا ءتيىستى جەتىم- جەسىرلەرگە قازىنانىڭ ەسەبىنەن زەينەتاقى رەتىندە بەرىلەتىن مالداردى ساقتاعان، ياعني «تەگىن شۇلەن تاراتاتىن» تابيعي تاس- قورالار «باس قورا»، «ءتوس قورا»، «تاس قورا» كۇنى بۇگىندە دە وسىلاي اتالادى. سول شىڭعىسحان زامانىنان بەرى، ءتىپتى ودان ارىدە دە «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە جيىن» وتكەن كۇلتوبە دە بار. ەگەر ءبىز سىر بويىنداعى وسى قالانى قاراقورىم دەيتىن بولساق، ماڭعىستاۋلىق ادايلاردىڭ ءحۇىىى عاسىردان بەرى اۋزىنان تاستاماي، ءبىز ۇستىرتكە «ساۋران اينالىپ كەلدىك» دەيتىندەرىنىڭ سىرى ءوز- وزىنەن تۇسىنىكتى بولادى. ال، «ساۋرانعا قايدان كەلىپپىز؟ » دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن اداي- توبىش- وراز- المانبەت- زورباي ۇرپاعى بايىمبەت تەلەۇلى (1876- 1931) «تاريحي- شەجىرە ءسوز» اتتى جىرىندا:

 «تىڭداساڭىز جىگىتتەر،
 ايتايىن ءسوزدىڭ انىعىن –
 ازىرەتتىڭ الاتاۋىنان
 اللام ايداپ كەلگەنمىن. . . ».

 ال، جاقسىلىق جىراۋ ەلەۋسىن ۇلى (1940 ج. )

 «اتامىز اداي بولعاننان
 قىدىر كورگەن ەل ەدىك
 جەتىم- جەسىر عارىپكە،
 اۋىرعانعا ەم ەدىك.

 كەلىنبەردى، قۇدايكە
 اعالى – ءىنىلى قوس باتىر
 اۋليە – اتا ار جاعى
 ازىرەتتىڭ الاتاۋىنان

 60 ءۇي حالقىم ءبولىنىپ،
 تۋ كوتەرىپ قۇرالدىق.
 ادايدىڭ تۋىن ۇران عىپ،
 مەكەندە قىلعان ەل ەدىك. . . »- دەپ جىرلاپتى.

 كونە كوز قاريالارىمىزدىڭ «ءبىز ساۋراندى ءبىر ەمەس ءۇش رەت اينالىپپىز» دەيتىندەرى تاعى بار. ەسكى ساۋران قالاسى دا وسى ايماق تا ورنالاسقان. قازىر ول جەرلەردى شىڭعىس حاننىڭ ءتول جۇرتى ادايلار، ناعاشى جۇرتى قوڭىراتتار كۇنى بۇگىندە دە كوپتەپ مەكەندەيدى. وسى ەكى جۇرتتىڭ مەكەندەرى مانقىستاۋدا دا، التايدا دا (موڭعوليا) جۇپتارى جازىلماي بىرگە ءجۇر.

شىڭعىس قاعاندىعىنىڭ استاناسىنىڭ قاراقۇرىم (قاراقورىم) اتالۋ سەبەبىن، بۇل اتاۋ شىڭعىسحاننىڭ ارعى اتاسى قۇرىم اتامىزدىڭ اتىنان قالعان. شەجىرەدە اداي – كەلىنبەردى – مۇڭال – جاۋلى – جارى – مۇرات (كەщە) – قۇرىم بولىپ تاراتىلادى. قۇرىم اتامىزدىڭ مولاسى جەم ساعاسىنداعى ەسەكجالعا جاقىن جەردە دەلىنەدى.

«ХІХ ع. ءبىرىنشى جارتىسىندا ماڭعىستاۋ قازاقتارى وڭتۇستىك، ورتالىق جانە سولتۇستىك بولىپ ۇشكە ءبولىنىپ، ءبىر شەتى شىعىستا قارابۇعازدا، ەكىنشى شەتى – قاراقۇم، سام قۇمدارىندا، وڭتۇستىگى – تۇپقاراعان شىعاناعى مەن بوزاشى تۇبەگىنە، سولتۇستىگى، تايسويعان قۇمى، ور، جەم، ساعىز، ويىل وزەندەرىمەن شەكتەلىپ جاتقان كەڭ ولكەدە مال جايىمەن كوشىپ ءجۇردى» (ۆوستروۆ ۆ. ۆ. ، مۋقانوۆ م. ، جوع. كور. شىع. ، 248- 254 بەتتەر).

«قارا حان اتاسىنان كەيىن بۇكىل ەلگە پاتشا بولدى. قازىرگى ۇلىتاۋ جانە كىشىتاۋ دەگەندەردى ول كەزدە ەرتاعى جانە كەرتاعى دەپ اتايتىن. ول تاۋلاردى جايلار ەدى، قىستا قاراقۇم مەن سىردىڭ جاعاسىن قىستار ەدى» (ابىلعازى «تۇرىك شەجىرەسى» 15 بەت).

دەمەك، قاراقۇم دەگەنىمىز ارال مەن قاس بي ايماعىنىڭ جالپىلىما اتاۋى (ماڭعىستاۋ مەن قىر دا (ۇستىرتتە، ۇستىڭگى جۇرتتا) وسى ولكەگە كىرەدى)، ال سىر ءوڭىرى، بۇل ءسىرداريا وزەنى القابى. نۇق پايعامبار كەمەسى توقتاعان قازىعۇرت (قازىق جۇرت) تاۋى دا، شىڭعىس قاعان استاناسى قاراقورىم دا وسى وڭىردە.

بۇل كورسەتىلگەن جەرلەردىڭ ءبارى ەجەلدەن قازاق جەرى. قازىردە سولاي. دەمەك مۇڭال دا، وعىز دا، قاراحان دا، شىڭعىسحان دا ءبارى- ءبارى قازاق قاعاندارى.

ءدانىشپاندى جىلاتقاندى كەبىسىن كورسەتىپ ون سۇيگىزدىم!
اناسىن جىلاتقاندى مويىنىنا قۇرىم كيگىزدىم،
وتقا جاقتىم، كۇلىن قارعانىڭ ۇياسىنا سالدىم! (شىڭعىس قاعان).

قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم، ماڭعىستاۋ


0
评论ىزدەلۋدە......
جوبا تۋرالى | اي - كۋا ۋيچات تەكشەسى | بايلانىس ورناتۋ | قولداۋشىلار | وقىرمان نازارىنا | ەرەجە - تۇزىم | لەبىز |

توراپتىڭ بارلىق ۇقىعى اي - كۋا تورابىنا ءتان.جاۋاپتى رەداكتور:مۋسا ءتابىتاي ۇلى(ءمانسۇر)

copyright 2017 苏ICP备15062819号-3 18792514428 Mr.Musa