قازىرگى ورنىڭىز:ءسوز ونەرى » تولىق مازمۇن

حالىققا اقىن كەرەك پە؟

قوسىلعان ۋاقىت:2016-12-13رەداكتور:مۋساقاينارى:اي-كۋا سايتىكورىلىمى:ىزدەلۋدە...

امانگەلدى كەڭشىلىك

قايعى شىعار ىلىمنەن،
ىزا شىعار بىلىمنەن.
قايعى مەن ىزا قىسقان سوڭ
زار شىعادى تىلىمنەن.
                 -اباي
جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ دۇنيەدەن وتكەن جىلى، ۇلت زيالىلارىنىڭ ونى سوڭعى ساپارعا قالاي اتتاندىرعانى ءالى كۇنگە ەسىمنەن كەتپەيدى. ول جىلدارى ءبىز - يەگىمىزگە قىرما ساقالدىڭ ءوزى شىعا قويماعان، ادەبيەت الەمىندەگى جاڭالىقتىڭ بارىنە ەلەڭدەپ، ىشىمىزدە بۇعىپ جاتقان سىرىمىزدى ايتا الماي، بۋلىعىپ، ىشتەن تىنىپ جۇرگەن جاس ەدىك. حالىقتىڭ اۋزىنا ىلىنگەن اقىن-جازۋشى كوزىمىزگە شالىنسا، ءتىرى اۋليە كورگەندەي ءماز بولاتىن ءبىز، ۇلتتىڭ ماقتانىشىنا اينالعان قالامگەرمەن كەزىگىپ قالساق، قۇددى ءبىر پايعامبارمەن جۇزدەسكەندەي اسەر الاتىنبىز. ول العان اسەرىمىزدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن بە ءسىرا؟ بالكىم، سوندىقتان شىعار، ءبىز ءۇشىن عابيت مۇسىرەپوۆ ادەبيەتكە تورەلىك ايتۋ ءۇشىن جاراتىلعان، ماڭگى جاسايتىن جازۋشىداي كورىنەتىن. ال، سول ابزال جان دۇنيەدەن وتكەن كۇنى - اللانىڭ قۇدىرەتى، پەندە بالاسىنىڭ عۇمىرىنىڭ ماڭگىلىك ەمەستىگىن، ونىڭ دا ءدام-تۇزىنىڭ تاۋسىلاتىن كۇنى بار ەكەندىگىن تاعى ءبىر ەسىمىزگە تۇسىرگەندەي اسەر قالدىردى. جازۋشىنىڭ قابىرىنىڭ باسىندا سويلەگەن سوزدەر، ايتىلعان اڭگىمەلەر تۇلا-بويىمىزدى تەبىرەنتىپ، جۇرەگىمىزدى ەلجىرەتىپ، قاتتى تولقىنىسقا سالىپ ەدى. ءوز باسىم عابيت مۇسىرەپوۆتى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالعان كەزدەگى قابىرعالى قالامگەرلەرىمىزدىڭ سويلەگەن سوزدەرىن، ونىڭ رۋحىنىڭ الدىندا، ادەبيەتكە ادال قىزمەت ەتۋگە بەرگەن انت سەكىلدى قابىلدادىم.
سول كەزدەن بەرى جيىرما جىلعا تاياۋ ۋاقىت زىمىراپ وتە شىعىپتى-اۋ! قالاي دەسەك تە جيىرما جىل شاشاسىنا شاڭ جۇقپاي وتە شىعاتىن جيىرما سەكۋند ەمەس قوي. زىمىراپ وتە شىققان جيىرما جىلدىڭ ىشىندە نە وزگەردى? جازۋشىعا دەگەن حالىقتىڭ ماحابباتى ۇلعايدى ما، الدە كەمىدى مە؟ جيىرما جىل بۇرىنعى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ شىعارمالارىنا دەگەن ءبىزدىڭ سۇيىسپەنشىلىگىمىز سۋىپ قالعان جوق پا؟
عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاسوسپىرىمدەر مەن بالالارعا ارنالعان تەاتردىڭ جانىنان وتكەن سايىن، مەنى ىلعي دا وسى وي مازالاپ، تۇلا-بويىمدى ءبىر ايانىش سەزىمى بيلەيدى. تەاتردىڭ الدىندا ورناتىلعان، جۇدەپ-جاداپ شارشاعان، قۇنىس بىرەۋدىڭ ەسكەرتكىشىن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ تۇلعاسى دەپ ايتۋعا اۋزىم بارمايدى. قىسى-جازى وسى تەاتردىڭ الدىنان قانشا وتسەم دە، بىردە-ءبىر ادامنىڭ، ونىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ الدىنا ءبىر تال گۇل اپارىپ قويعانىن كورگەن ەمەسپىن. جازۋشىنىڭ تۋعان كۇنى دە، ولگەن كۇنى دە ەلەۋسىز-ەسكەرۋسىز ءوتىپ جاتىر.
ەگەر دە حالقىمىزدىڭ، جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعان عابيت مۇسىرەپوۆكە دەگەن قۇرمەتىنىڭ سيقى وسىنداي بولسا، قالعاندارىنا دەگەن كۇرمەتىنىڭ باعاسىن شامالاي بەرىڭىز.
ماعان كەيدە ومىردەن وتكەن قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى، حالىق ءۇشىن ەمەس، ولاردىڭ وتباسى مەن تۋعان-تۋىسقاندارى ءۇشىن عانا كەرەك قازىنا سەكىلدى بولىپ كورىنەدى. ويتكەنى ىلعي دا و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىن حالىقتىڭ ەمەس، ولاردىڭ وتباسى مەن تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ عانا تۇگەندەپ جۇرگەنىن بايقايسىز. ولاردىڭ ىزدەۋشىلەرى سولار عانا، ولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ شىعىپ جاتقانىنا شىن قۋاناتىن دا - سولار عانا سەكىلدى.
بالاسى ولگەن اكەسىن، ايەلى مارقۇم بوپ كەتكەن كۇيەۋىن ىزدەيدى.. بىراق حالىقتىڭ ءوز اقىنىن ىزدەپ جاتقاندىعىن كورگەن ەمەسپىن. مىنا الاساپىران زاماندا اقىننىڭ اقىنعا دا كەرەگى بولماي قالدى...
تاياۋدا جازۋشىلار وداعىننىڭ كىرە بەرىسىندە ماڭعىستاۋ جاقتا تۇراتىن ءبىر اقىننىڭ ءۇش تومدىق شىعارمالار جيناعى كوزىمە وتتاي باسىلدى. ءبىراز جىلدان بەرى ءباسپاسوز بەتىندە كورىنبەي كەتكەن وسى اقىننىڭ، سونشاما مول دۇنيەنى قاشان جازىپ ۇلگىرگەنىنە تاڭ-تاماشا قالىپ، ءۇش تومدىقتى ساتىپ الىپ، وقىپ شىقتىم. اقىننىڭ ءۇش تومدىعىندا جۇرەككە جىلى ءتيىپ، سەزىمىڭە اسەر ەتەتىن مىنەزدى ولەڭدەر نەكەن-ساياق كەزدەسكەنىمەن، كىرپىشتىڭ قالىڭدىعىنداي كىتاپتاردىڭ ىشكى-سىرتقى بەزەندىرىلۋىنەن ينەنىنىڭ جاسۋىنداي ءمىن تابا المايسىز.
ءبىر قاراعاندا وسى ءۇش كىتاپتا تۇرعان ەشتەڭە دە جوق سەكىلدى. بۇگىنگى نارىق زامانىندا مەن ايتىپ وتىرعان اقىننان دا تومەن جازارمانداردىڭ، ودان دا ناشار جيناقتارى التىنمەن اپتالىپ، كۇمىسپەن باپتالىپ، توم-توم بولىپ شىعىپ جاتقاندا.., ءتايىرى، سول دا ءسوز بولىپ پا.. ءتىپتى، مەنىڭ اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرىم، جامان مەنەن جاقسىنى اجىراتا بىلەتىن، كەزىندە، ولەڭ ولكەسىندە شىن مانىسىندەگى جاۋھار جىرلارىمەن تانىلعان اقىنداردىڭ ءبىرى ەمەس پە... ەندەشە ونىڭ ءۇش تومدىعىن شىعارعانىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋىم كەرەك شىعار?
يا، ارينە، ەگەر دە ادەبيەتتەگى بارلىق تالانتتاردىڭ شىعارمالارى دا ءدال وسىلاي شىعىپ جاتسا، ولارعا كورسەتىلىپ جاتقان قۇرمەت تە وسىدان تومەن بولماي، “ونەر ولشەنىپ تارتىلسا” ( اباي) شىندىعىندا قۋانۋعا تۇرار ەدى. ويتپەگەن كۇندە، كەمتالانتقا كورسەتىلگەن كەرەمەت قۇرمەت، ءىس جۇزىندە ءتىرى تالانتتىڭ باعاسىن كەمىتىپ، ونى قورلاۋ ەمەس پە..
مىسالى وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جارىق كورگەن اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ شىعارمالار جيناعىنىڭ ىشكى-سىرتقى بەزەندىرىلۋى، مەنىڭ جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن اقىن كەيىپكەرىمنىڭ ءۇش تومدىعىنىڭ الدىندا ءجىپ ەسە المايدى. جانە وسى ءۇش تومدىق اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ ارتىندا قالعان جارى ءناسىپ مۇستاحانقىزىنىڭ قاجىرلىلىعىنىڭ، سول كىسىنىڭ تالاي ەسىكتى توزدىرۋىنىڭ ارقاسىندا عانا جارىققا شىقتى. پەندەشىلىك تۇرعىدان العاندا مەنىڭ جوعارىدا اڭگىمە قىلعان، ماڭعىستاۋلىق اقىن كەيىپكەرىمنىڭ ءۇش تومدىق شىعارمالار جيناعىن، كەرەمەت بەزەندىرىپ شىعارۋىن تۇسىنۋگە دە بولادى. ويتكەنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ سەكىلدى تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان، پوەزيا الەمىندەگى قايتالانباس تۇلعانى حالىق كەرەك قىلماعاندا، ماڭعىستاۋلىق ول اقىن دۇنيەدەن وتسە، ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ەكىباستان ەشكىمگە قاجەتى بولماي قالاتىندىعىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار.
جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ شىعارمالارى، ونىڭ مۇراسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىرعان اقىننىڭ وتباسىنا نەمەسە ونەردىڭ باعاسىن بىلەتىن جاندارعا كەرەك بولۋى مۇمكىن. بىراق حالىققا اقىننىڭ باعا جەتپەس مۇراسىنىڭ سوقىر تيىنعا دا كەرەگى جوق. ەگەر دە جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ شىعارمالارىن حالىق كەرەك قىلسا، جىر سۇلەيى دۇنيەگە كەلگەن مۇنايلى ولكە، اقىن مۇراسىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ءبىر ءشومىش مۇنايىن نەگە قيمايدى? شەت ەلدىك الپاۋىتتاردىڭ جەمساۋىنا كەتىپ جاتقان وسى ولكەنىڭ بايلىعى، جالعىز جۇمەكەننىڭ عانا ەمەس، قازاقتىڭ بارلىق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ باعىن اشۋعا مولىنان جەتپەي مە..
اقيقاتىندا جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ قانا ەمەس، دۇنيەدەن وزعان تالانتتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ىزدەۋسىز قالىپ بارادى. بۇل - ۇلتتىق تراگەدياعا اينالعان ىندەت. كەيدە ۇلى اۋەزوۆ بولماسا، پوەزيا پايعامبارى اباي دا ەلەۋسىز قالار ما ەدى دەپ ويلايسىڭ.. سونان سوڭ، قازاق ءسوزىنىڭ ماڭگىلىك ەكەندىگىنە كۇدىكپەن قاراي باستايسىڭ دا، كەلەشەكتەن ءۇمىتىڭ ءۇزىلىپ، تۇلا-بويىڭدى ءبىر ۇرەي بيلەيدى. مۇمكىن، قازاق ءسوزىنىڭ سوڭعى ساۋلەسى ءسونىپ، ءبىز ونى ءالى سەزىنبەي ءجۇرمىز، مۇمكىن قازاقتىڭ رۋحى باياعىدا ءولىپ قالعان شىعار...
XXX ورىس جازۋشىسى ۆاسيلي روزانوۆ “ءبىز ( ورىستار) ادەبيەتپەن تىم قاتتى اۋىرامىز” دەپتى. وسى ءسوزدى ول قايعىرىپ وتىرىپ جازىپتى. حالقى ادەبيەتپەن تىم قاتتى اۋىراتىن ورىس اقىندارى قانداي باقىتتى جاندار ەدى، شىركىن!. سول سەبەپتەن ورىس اقىندارىنىڭ كوزى تىرىسىندە بولماسا دا، ولگەننەن كەيىن باعى تەز جانادى.
تاياۋدا الماتى قالاسىنداعى ءبىر كىتاپ دۇكەنىنەن ورىس اقىنى نيكولاي رۋبتسوۆتىڭ ولەڭدەر جيناعىن كوردىم. اقىننىڭ كىتابىن قولعا ۇستاۋدىڭ ءوزى، وقىرماندى كەرەمەت ءبىر عانيبەت سەزىمنىڭ بەسىگىنە بولەيدى. ونداعى جارىق كورگەن ولەڭدەردىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى، جيناقتىڭ سوڭىنداعى ءار ولەڭگە بەرىلگەن تۇسىنىكتەمەلەر، ورىس حالقىنىڭ مادەنيەتتىلىگىنىڭ قانشالىقتى بيىك ەكەندىگىنەن عانا ەمەس، ءوز اقىنىن ىزدەي الاتىن ۇلى ەل ەكەندىگىنەن دە حابار بەرگەندەي.
مەنىڭ كىتاپحانامدا، وسىدان جيىرما جىل بۇرىن جارىق كورگەن ورىس اقىنى نيكولاي رۋبتسوۆتىڭ “پودوروجنيكي” اتتى ولەڭدەر جيناعى بار. ونىڭ بارلىق شىعارماسىنىڭ كولەمى ءبىر-اق تومداي عانا. سول ءبىر تومدىقتى ورىس حالقى كوركەمدەپ، ءار ءتۇرلى ەتىپ، ءجيى-ءجيى شىعارادى. اقىن تۋرالى جازىلعان مونوگرافيالار مەن ەستەلىكتەردى ايتپاعاندا، ورىستىڭ ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ۆاديم كوجينوۆتىڭ نيكولاي رۋبتسوۆ تۋرالى جازعان كىتابىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ال، وسى نيكولاي رۋبتسوۆ ورىستىڭ كوپ جاقسى اقىندارىنىڭ ءبىرى عانا. اقىننىڭ شىعارمالارىن تۇگەل وقىپ شىققان كەزىمدە، ماعان ونىڭ بەس-التى ولەڭى عانا قاتتى اسەر ەتتى. ورىستاردىڭ نيكولاي رۋبتسوۆتان باسقا، جيىرماسىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن سەرگەي ەسەنين، الەكساندر بلوك، اننا احماتوۆا، بوريس پاستەرناك، يوسيف برودسكي سەكىلدى اقىندارى تۋرالى رەسەيدە سوڭعى جىلداردا عانا شىققان كىتاپتاردىڭ سانىن دا تۇگەسىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ورىس حالقى، ءوز اقىندارىنىڭ ءبىر اۋىز سوزىنە شەيىن شاشاۋ شىعارماي، تۇگەندەپ، ساناتقا قوسىپ جاتادى.
وسى تۇرعىدان العاندا، ورىستىڭ تالانتتى اقىندارىنىڭ قاي-قايسىسى دا باقىتتى. ولاردىڭ ارتىندا ىزدەيتىن حالقى بار. ال، قازاقتىڭ تالانتتى اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ءبارى دە شەتىنەن باقىتسىز. ويتكەنى قازاق حالقى ەشقاشان دا، ەشۋاقىتتا دا ءوز اقىنىن ىزدەگەن ەمەس.
ۇستىمىزدەگى جىلى دۇنيەدەن ەرتە وتكەن، قازاقتىڭ تالانتتى اقىندارىنىڭ ءبىرى جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ الپىس جىلدىق مەرەيتويى ەلەۋسىز-ەسكەرۋسىز قالدى. جانە اقىننىڭ الپىس جىلدىعىنىڭ ءوز دارەجەسىندە اتالىپ وتپەگەندىگىنە قىسىلىپ-قىمتىرىلعان حالىقتى بايقامادىم. قازاقتىڭ رەسمي باسىلىمدارى، ايتەۋىر، مىندەتىنەن قۇتىلعانداي اقىن شىعارماشىلىعى تۋرالى ءبىر-ءبىر ماقالا جاريالادى. سونىمەن اقىنعا كورسەتىلگەن “ۇلكەن قۇرمەت” ءتامامدالدى. اقىننىڭ الپىس جىلدىعى قارساڭىندا جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ ولەڭدەر جيناعىنىڭ جارىققا شىققانىن كورمەدىم. ەستىمەدىم دە.
دەگەنمەن، وسىعان قاراماستان جۇماتاي جاقىپباەۆ ومىردەن وتكەننەن كەيىن، پوەزيا الەمىندەگى باعى جانعان اقىنداردىڭ ءبىرى سانالادى. سەبەبى ونىڭ ارتىندا قالعان جارى ءزايدا، جىر سۇلەيىنىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ جولىندا ايانباي جۇمىس جاساپ، تاباندى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ايتپەسە اقىن جۇماتاي جاقىپباەۆقا دەيىن دە، ودان كەيىن دە دۇنيەدەن وتكەن، كەز-كەلگەن حالىقتىڭ تاقياسىنا تار كەلمەيتىن، قازاقتىڭ تالاي مارعاسقالارىنىڭ ەسىمى ۇمىتىلىپ كەتتى ەمەس پە.. ول جىر سۇلەيلەرىنىڭ ەسىمدەرى سول اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ وسالدىعىنان ەمەس، سوڭىندا قالعان ىزدەۋشىسىنىڭ، اقىنىن جوقتايتىن حالقىنىڭ بولماعاندىعىنان، سانادان سىپىرىلىپ قالدى.
وتىزعا دا تولماي وپات بولعان تولەگەن ايبەرگەنوۆتى دە ولگەننەن كەيىن ونەردەگى باعى جانعان اقىنداردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى. اقىننىڭ جارى ءۇرنيسا، قىزى سالتانات پەن كۇيەۋ بالاسى، ءوزى دە اقىن باۋىرجان جاقىپتىڭ ارقاسىندا تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ شىعارمالارى قايتا جاڭعىرىپ، حالىقتىڭ جادىندا ساقتالىپ، ۇمىتىلماي كەلەدى.
ال، دۇنيەدەن ەرتە وزعان اقان نۇرمانوۆتى مەن، ولگەننەن كەيىن ونەردەگى باعى جانعان جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسا الماس ەدىم. ەگەر دە جازۋشى اقان نۇرمانوۆ ەڭ قۇرىعىندا ورىس توپىراعىن ەمىپ تۋعاندا، ونىڭ ەسىمى بۋنين نەمەسە شولوحوۆپەن قاتار اتالارى ءسوزسىز. شىن مانىسىندە جازۋشى اقان نۇرمانوۆتىڭ “قۇلاننىڭ اجالى” اتتى رومانى، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ “اباي جولى” ەپوپەياسىنان كەيىنگى، قازاق پروزاسىنداعى ەڭ شوقتىعى بيىك تۋىندىلاردىڭ ءبىرى. اقان نۇرمانوۆتىڭ “قۇلاننىڭ اجالى” اتتى رومانىن، ءتىپتى شىعارما دەپ ايتۋعا اۋزىڭ بارمايدى. “قۇلاننىڭ اجالى” ناعىز ەپيكالىق داستان. دەگەنمەن كەڭەس ءداۋىرى تۇسىنىڭ وزىندە اتىن ايتۋعا تيىم سالىنعان كەيكى باتىر تۋرالى رومان جازىپ، ورىس وتارشىلدىعىنىڭ وزبىرلىعىن كەرەمەت شەبەرلىكپەن سۋرەتتەگەن جازۋشى اقان نۇرمانوۆتى دا قالامداس دوستارى سايىن، قاليحان، اكىمنەن باسقا ەشكىم ىزدەمەيدى. بىلتىر ايتەۋىر، جازۋشى اقان نۇرمانوۆتىڭ جەتپىس جىلدىق مەرەيتويىن جەتىم قىزدىڭ تويىنداي قىلىپ وتكىزدىك. الماتىداعى ءبىر كىشى-گىرىم كافەدە اقان نۇرمانوۆتىڭ تۋىستارى جينالىپ، جازۋشىنىڭ ارۋاعىنا ارناپ اس بەردى. تورعاي توپىراعىندا جازۋشى اقان نۇرمانوۆتىڭ جەتپىس جىلدىعى دۇرىلدەپ ءوتىپتى دەگەن حاباردى قۇلاعىمىز شالعان جوق. ءتىپتى، اشەيىندە جەلپىنگەندە الدىنا جان سالمايتىن تورعايلىق اقىن-جازۋشىلار دا اقان نۇرمانوۆتىڭ مەرەيتويى تۇسىندا ءشوپتىڭ باسىن سىندىرمادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، تورعاي حالقى جازۋشى اقان نۇرمانوۆتى ىزدەمەدى.
ءوز باسىم تورعاي توپىراعىنان تالاي-تالاي “كرۋتوي بيزنەسمەندەر” مەن حالىق قالاۋلىلارىنىڭ، قولى ۇزىن شەنەۋنىكتەردىڭ شىققاندىعىن جاقسى بىلەمىن. بىراق سولاردىڭ كوبىسى تۇككە تۇرمايتىن شارالار ءۇشىن اقشاسىن سۋداي شاشقانىمەن، كىندىك قانى تامعان تۋعان توپىراعىنىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگى نەمەسە ءوز ەلىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ ەسىمىن ارداقتاۋ ءۇشىن قالتاسىنان سوقىر تيىن شىعارعىسى كەلمەيدى. ايتپەسە، اقان نۇرمانوۆ سەكىلدى ءبىرتۋرار تۇلعانىڭ جەتپىس جىلدىق مەرەيتويىن الماتىنىڭ قاق تورىندە دە، تورعاي وڭىرىندە دە دۇرىلدەتىپ وتكىزۋگە بولار ەدى.
ەندىگى جىلى قازاق پوەزياسىنداعى ۇلتتىق ناقىشتاعى ولەڭدەر مەن باللادا جانرىن جاڭاشا قالىپتاستىرعان اقىن، اكەم كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ الپىس جاسقا تولادى. اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتى دا ءوز حالقىنىڭ ىزدەيتىنىنە كۇمانىم بار. مىنە، اكەمنىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا ون سەگىز جىل تولدى. وسى ون سەگىز جىلدىڭ ىشىندە تورعاي توپىراعىندا اكەمنىڭ اتىنا ەڭ قۇرىماعاندا ءبىر كوشەنىڭ دە اتى بۇيىرمادى.
ەشكىم سەنبەيدى., ءتىپتى ادام كۇلەتىن جاعداي. تورعايدىڭ قاق تورىندە كوزى ءتىرى جازۋشىلار قوعاباي سارسەكەەۆ پەن قويشىعارا سالعاريننىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن كوشەلەر بار. بىراق دۇنيەدەن وتكەن مەنىڭ اكەم، اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتىڭ اتىنداعى كوشە جوق. اكەمنىڭ تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ، بىرگە وسكەن دوستارى اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى مەن سەرىكباي وسپانوۆتان باسقا، ەسىمى بەلگىلى تورعايلىق جازۋشىلاردىڭ ەشقايسىسى ەڭ قۇرىعىندا كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى وسى كۇنگە شەيىن ءبىر اۋىز پىكىر دە بىلدىرگەن ەمەس. ءجارايدى، ۇلى اباي ايتپاقشى “اقىلدارىنا ساۋلە قونباعان” سول تورعايلىق كەمتالانت جازۋشىلاردىڭ اقىن تۋرالى ايتقان پىكىرىندە تۇرعان نە بار دەيسىڭ? بىراق، اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتىڭ قانداي تالانت ەكەندىگىن جاقسى بىلەتىن تورعاي ەلىندەگى بيلىك تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتار نەگە ۇندەمەيدى? كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتىڭ اتىندا، تۋعان ەلىندە، بىردە-ءبىر كوشەنىڭ، نەمەسە بىردە-ءبىر مەكتەپتىڭ جوق ەكەندىگىنە، ولار ۇيالماي ما? الدە اقىننىڭ ولەڭ ولكەسىندە بالاۋسا داۋىسىمەن تانىلا باستاعان كەزدە-اق “بوز بيە” اتتى باللاداسى ارقىلى تىڭ تراگەدياسىن سۋرەتتەگەنىن، تورعايدىڭ ەسىمىن جىر الەمىنە ماڭگى وشپەستەي ەتىپ جازىپ كەتكەندىگىن حالىق جادىنان شىعاردى ما?
وسىدان ون جىل بۇرىن اكەمنىڭ كىندىك قانى تامعان اقشىعاناق اۋىلىنداعى مەكتەپكە كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەندە، ونىڭ اياعى رۋ تالاسىنا اينالىپ كەتىپ، سوڭىندا ول مەكتەپ توپاەۆ دەگەن ەشكىم تانىمايتىن بىرەۋدىڭ ەنشىسىنە بۇيىردى. سوندىقتان قوعاباي مەن قويشىعارا كوكەلەرىمە كوزى ءتىرى كەزدەرىندە تورعايدىڭ قاق تورىنەن ءبىر-ءبىر كوشە بۇيىرعانى ابدەن دۇرىس بولعان. ءتىپتى ولار، قولدارىندا بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، تورعايدىڭ قاق ورتاسىنان وزدەرىنە ارناپ، ءبىر-ءبىر ەسكەرتكىش قۇيعىزىپ السا دا ارتىق ەتپەيدى. ويتكەنى ولگەننەن كەيىن اقىننىڭ حالىققا كەرەگى جوق.
جازۋشىنىڭ تەم بولەە..
XXX
اباي اتام وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن:
اتىمدى ادام قويعان سوڭ،
قايتىپ نادان بولايىن.
حالقىم نادان بولعان سوڭ،
قايدا بارىپ وڭايىن
- دەپ زارلاپ، جالعىزدىقتىڭ كۇيىن كەشتى. حالىققا بۇدان ارتىق قاتتى ءسوز ايتۋ، حالىقتى بۇدان ارتىق سىناۋ مۇمكىن ەمەس.
ءوز زامانداستارىنىڭ ىشىندە حالىقتى نادان دەپ سوگۋگە ەشكىمنىڭ باتىلى بارمادى. ءداتى شىدامادى. اباي ايتتى. نە ءۇشىن? باقسىنىڭ مولاسىنداي جالعىز قالعان اباي اتامدى ءوز حالقى تۋرالى قۇيقا تامىرىڭدى شىمىرلاتىپ، تۇلا بويىڭدى تۇرشىكتىرەتىن اۋىر ءسوز ايتۋعا قانداي مۇقتاجدىق يتەرمەلەدى?
نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، اباي اتامنىڭ وسى ءسوزىنىڭ سىرىن مەن، تاياۋدا 31 تەلەارنادان بەرىلەتىن “دودا” حابارىن كورىپ وتىرىپ تۇسىنگەندەي بولدىم.
اپتا سايىن 31 تەلەارنادان بەرىلىپ تۇراتىن، بۇل جولعى “دودا” تەلەحابارىنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرى ەكى ادام ەكەن. ءبىرىنشىسى - جازۋشى ساكەن ءجۇنىسوۆ، ەكىنشىسى - اۋەسقوي كومپوزيتور قالدىبەك قۇرماناليەۆ. تەلەحاباردى كورىپ وتىرىپ ۇققانىم، ونى جاساۋشىلار ءبىر-اق ماقساتتى كوزدەگەن سىڭايلى. ول – بۇگىنگى قازاق زيالىلارىنىڭ ءبارىن تۇككە العىسىز، قارىندارىنىڭ قامىنان باسقا ەشتەڭەنى ويلامايتىن توعىشار ەتىپ كورسەتۋ.
وسى تاراپتا اۋەسقوي-كومپوزيتور قالدىبەك قۇرماناليەۆ اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ پوزاسىنا تۇرىپ الىپ، ءوزىنىڭ ءرولىن تاماشا ويناپ شىقتى. قۇددى، وسى ەلدىڭ پايعامبارى دا، قۇتقارۋشىسى دا ءوزى سەكىلدى، زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ تۇگىن قالدىرمادى. كەي جاعدايدا ءتىپتى، بىردەڭە ايتقىسى كەلىپ وقتالعان، جازۋشى ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ اۋزىن دا اشتىرمادى. حابارعا قاتىسىپ وتىرعان ءبىر وپپوزيتسيونەر ايەل ءسوز الىپ، “زيالى قاۋىمدى – زياندى قاۋىم” دەپ اتاۋىمىز كەرەك، دەگەن قورىتىندى ءتۇيىن جاسادى.
وسى ءسوزدى ەستىگەندە قۇيقا تامىرىم شىمىرلاپ قويا بەردى. وتىز جەتىنشى جىلعى زيالى قاۋىمعا شىعارىلعان ۇكىم دە بۇدان جەڭىلىرەك بولعان شىعار. ەڭ قۇرىعاندا كەڭەستىك يمپەريا ولاردى كوپشىلىكتىڭ الدىندا ماسقارا قىلماي، ءولتىرىپ ەدى عوي. تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ، سول كۇنگە جەتكەندەگى كورگەن راحاتىنىڭ سيقى وسى.
حاباردى كورىپ شىققاننان كەيىن، ءبىر اسىل دۇنيەم بىلعانىپ قالعانداي كۇي كەشتىم. اسىرەسە، ءوزىم جاقسى كورەتىن، شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالايتىن جازۋشى ساكەن ءجۇنىسوۆ اعام ءۇشىن جانىم اۋىردى. وسى “كلوۋندانى” ۇيىمداستىرعان جۋرناليستەردىڭ وي-ورەسىنىڭ تايازدىعىنا قارنىم اشتى. “دودا” تەلەسايىسىن كورىپ وتىرعان حالىقتى ايادىم.
ادىلىنە جۇگىنسەك، جازۋشى ساكەن ءجۇنىسوۆ كىم، اۋەسقوي-كومپوزيتور قالدىبەك قۇرماناليەۆ كىم? ەكەۋىن تارازىنىڭ باسىنا تەڭەستىرىپ قويۋ، مادەنيەتتى ەلدەردە مۇمكىن بولماسا دا، “شوشقاسى يت بولىپ ۇرەتىن”, “قازاقستان” اتتى مەملەكەتتە وڭاي ءىس ەكەندىگىنە تولىق كوزىم جەتتى.
ەسىنە سالا كەتەيىن، قالدىبەك قۇرماناليەۆ بەسىكتە جاتقاندا، ساكەن ءجۇنىسوۆ “جاپانداعى جالعىز ءۇي” اتتى شىعارما جازىپ، توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى شىققان قالامگەرلەردىڭ ءبىرى. ول كەزدەگى جاسالعان ەرلىكتى، بۇگىنگى زامانداعى جاسالىپ جاتقان ەرلىكپەن، سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. ول زامانداعى جاسالعان ەرلىك اجالمەن باجا بولۋ نەمەسە ايداھاردىڭ اۋزىنا ءۇڭىلىپ قايتقانمەن بىردەي كوزسىزدىك ەدى عوي.
ءتىپتى ونى ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە، جازۋشى ساكەن ءجۇنىسوۆ “اقان سەرى” اتتى ەپيكالىق سارىنداعى رومان جازۋ ارقىلى-اق، مىڭداعان وقىرماننىڭ رۋحاني الەمىن بايىتىپ، ىزگىلىك رۋحىن سەۋىپ، حالىقتى ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە بەرۋگە باۋلىدى ەمەس پە. جازۋشىنىڭ ۇلتتىق بوياۋى مول وسى شىعارماسى، تالاي ۇرپاقتى رۋحاني تۇرعىدان بايىتتى، سەزىمىنە ساۋلە ءتۇسىردى. “زاماناي مەن اماناي” اتتى شىعارماسى ارقىلى جازۋشى ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ ەڭ تۇڭعىش رەت قازاق دالاسىنداعى اشتىقتى سۋرەتتەگەنىن قالدىبەك بىلە مە ەكەن? ونىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى قازاقتىڭ ءتىلى، جەرى تۋرالى جازعان ماقالالارىن قالدىبەك وقىپ پا? ەگەر دە وسىنىڭ ءبارى وڭاي شارۋا بولسا، قالدىبەك قۇرماناليەۆتىڭ ءوزى جەر تۋرالى، ءتىل تۋرالى، تەرەڭنەن تەبىرەنىپ نەگە ءبىر ماقالا جازبايدى. ماقالا جازۋ قولىنان كەلمەسە، نەگە، “باياعى زاماندا شەنەۋنىكتەردىڭ ەسىگىن تەۋىپ كىرىپ جۇرگەن” ( ءوز ءسوزى) قالدىبەك قۇرماناليەۆ، جەر ساتىلىپ جاتقاندا، استاناداعى اق وردانىڭ الدىنا بارىپ، اشتىق جاريالاپ جاتىپ المادى?. سوسىن، زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ بارىنە توپىراق شاشىپ سويلەۋگە قالدىبەك قۇرماناليەۆتىڭ قانداي مورالدىق قۇقى بار? قازاق حالقىنا ونىڭ قانداي ەڭبەگى ءسىڭىپتى?
ەڭ قورقىنىشتىسى حاباردىڭ سوڭىندا كورەرمەندەردىڭ كوبىسى قالدىبەك قۇرماناليەۆتى جاقتاپ داۋىس بەردى. ياعني، بۇل ءبىزدىڭ حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ وي-ورەسى، اۋەسقوي-كومپوزيتور قالدىبەك قۇرماناليەۆتىڭ دەڭگەيىندەي-اق دەگەن ءسوز. باسقاشا سوزبەن ايتقاندا، “دودا” تەلەحابارىنان حالىقتىڭ اقىن مەن جازۋشىعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ جوق ەكەندىگى، ءسوزدى سيلامايتىندىعى، تەك بيلىكتىڭ جاعاسىنان الىپ، كەشە ەلدى توناپ بايىپ، ەندى بۇگىن قالىڭ جۇرتتى قانتوگىسكە شاقىراتىنداردى عانا زيالى دەپ سانايتىندىعى انىق اڭعارىلىپ قالدى. ەندەشە مۇنداي حالىقتىڭ كەلەشەگىنەن نە قايىر، قانداي ءۇمىت كۇتۋگە بولادى?..
ارينە، كۇنى كەشە جەر ساتۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا، زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ اراسىندا دا ۇندەمەي قالعاندار بار، بىراق ەشتەڭەدەن تايسالماي ءوز قارسىلىعىن بىلدىرگەندەر دە تابىلدى عوي. “زيالى قاۋىمنىڭ بارىنە زياندى قاۋىم” دەگەن ۇكىم شىعارۋ ارقىلى، “دودا” تەلەحابارى، قازاق ۇلتىنىڭ رۋحى ءۇشىن كۇرەسكەن، سول ءۇشىن جانىن اياماعان اياۋلى پەرزەنتتەرىمىزدىڭ اتقارعان ىستەرىنىڭ ءبارىن دە كۇرەسىنگە لاقتىرىپ تاستاعان جوق پا?
ءسال، سابىر قىلايىق! سابىر! ەگەر دە كۇنى كەشە جەر ساتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەندە، نەمەسە ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن سىن ساعاتتا ۇندەمەي قالعاندار نەمەسە ۇلتىنا وپاسىزدىق جاساعاندار تابىلسا، ولاردى اتىمەن اتايىق. ايتپەسە، “زيالىلاردىڭ ءبارى زياندى” دەگەن جەڭىلتەك بۋدىڭ جەلىگىنە بەرىلىپ، “دودا” تەلەحابارىنىڭ، جازۋشى ساكەن جۇنىسوۆتەن، سونداي ادامنىڭ وبرازىن جاساۋعا تىرىسۋى، جەڭىلدەتىپ ايتقاندا - ناداندىقتىڭ عانا بەلگىسى.
نەگە ءبىز سونشاما شولاق ويلايمىز. كۇنى كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە زيالى قاۋىم وكىلدەرى ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك ءۇشىن جاسىرىن كۇرەس جۇرگىزبەسە، ءبىز وعان قول جەتكىزە الار ما ەدىك? ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك جولىندا كۇرەسكەنى ءۇشىن اتىلىپ كەتكەن احمەت، مىرجاقىپ، بەيىمبەت، جۇسىپبەك پەن ماعجانداردىڭ يدەياسىن، اتتارىن اتاماسا دا سانامىزعا سىنالاپ سىڭىرگەن دە وسى اقىن-جازۋشىلار ەمەس پە?
..كەيدە ايامايمىن، ءتىپتى، جۇرەگىمنىڭ جانىنان بىرەۋ وتكىر ءبىز سۇعىپ العانداي كۇيگە تۇسەمىن. سوڭعى جىلدارى مىنانداي ءبىر قۇبىلىستى بايقادىم. باسقاسىن ايتپاعاندا، حالقى ءۇشىن ايانباعان، كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن اقىن-جازۋشىلار دۇنيەدەن ءوتىپ جاتقاندا، سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋعا تۋعان-تۋىسقاندارى مەن دوستارى عانا جينالادى. ولاردى سوڭعى ساپارعا اتتاندىرۋعا قاراپايىم حالىق كەلمەيدى. وسىنىڭ ءبارى دە سوڭعى جىلدارداعى، ءسوز بوستاندىعىنىڭ ارقاسىندا زيالىنىڭ ءبارىن دە زياندى قاۋىم ەتىپ كورسەتىپ، جازۋشى تۋرالى تەرىس پىكىر قالىپتاستىرعان تاۋەلسىز تەلەارنالار مەن باسىلىمداردىڭ ىستەگەن جۇمىستارىنىڭ “جەمىسى”. قازاقستاننىڭ جەر استى، جەر ءۇستى بايلىعى تونالىپ، ونىڭ راحاتىنىڭ ءبارىن دە كەلىمسەكتەردىڭ كورىپ جاتقاندىعىنا ۇندەمەيتىن ءبىز، زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە ۇكىمەت تاراپىنان كىشكەنتاي جاقسىلىق جاسالسا، جارىلىپ كەتە جازدايمىز.
بۇگىنگى تاڭداعى حالقىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن تراگەدياسى، بىزدە ۇلتىمىزدىڭ ءسوزىن سويلەيتىن، مۇڭىن جوقتايتىن بيلىك تە، ول ءۇشىن قابىرعاسى قايىسىپ وتىرعان وپپوزيتسيا دا جوق. سودان سوڭ بارىپ، قازاقستانداعى ورىس ءتىلدى رەسمي بيلىك قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرمەۋ ءۇشىن جانتالاسادى دا، ال، بىزدەگى جالدامالى وپپوزيتسيا رەسەيگە بارىپ، ورىس حالقىنىڭ ءسوزىن سويلەپ، سويىلىن سوعادى.
جازۋشى مۇحتار ماعاۋين جەتپىستەن اسقاندا “ۇلتسىزدانۋ ۇرانى” اتتى كولەمدى ماقالا جازدى. ماقالا ەمەس، زارلى تولعاۋ. زارلى تولعاۋدى وقىپ شىققاننان كەيىن، ءوز حالقىڭنان كۇدەرىڭدى ءۇزىپ، قازۋلى كور دايىن تۇرسا، ولە سالعىڭ كەلەدى. جازۋشى ءۇشىن جاساپ جاتقان جۇمىسىڭنىڭ بايانسىز ەكەندىگىن سەزىنگەننەن ارتىق قانداي قاسىرەت بار. قازاق حالقى ءۇشىن زور ەڭبەك سىڭىرگەن، “بەس عاسىر جىرلايدى” اتتى جىراۋلار مۇراسىن تۇگەندەپ ساناتقا قوسۋ ءۇشىن بارلىق سانالى عۇمىرىن سارپ ەتۋ ارقىلى، ۇلتتىق سانامىزدى وياتقان ەكى ادام بولسا، سونىڭ ءبىرى - مۇحتار ماعاۋين ەمەس پە.
وكىنىشكە قاراي، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تۇسىنىڭ وزىندە ۇلتتىق رۋح مايدانىندا كۇرەسكەن، سول ءۇشىن تەپەرىش كورگەن جازۋشىنى، قۇلدىق سانادان ارىلا الماعان ءبىز، ءالى كۇنگە شەيىن توقپاقتاۋمەن كەلەمىز.
مۇحتار ماعاۋينگە عايبات سوزدەر ايتىلىپ جاتقاندا، جازۋشىنى قورعاعان، وعان اراشا تۇسكەن حالىقتى بايقامادىم. قايتا كەرىسىنشە، قىرعىزدىڭ قالامگەرى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ “جازۋشى مۇحتار ماعاۋيندى بىلمەيمىن” دەگەن سوزىنە قىبىمىز قانىپ، ولگەن اكەمىز ءتىرىلىپ كەلگەندەي قۋاندىق. ەكى ەزۋىمىز، ەكى قۇلاعىمىزعا جەتىپ ءماز-ءمايرام، ايران-اسىر بولدىق.
ءوز ۇلتىنىڭ رۋحى ءۇشىن كۇرەسكەن، بىلدەي ءبىر جازۋشىسىن وزگە بىرەۋگە تەك قازاق قانا ساباتىپ قويا الادى. ساباتىپ قويماي، وعان ولەردەي قۋاناتىن دا - قازاق قانا. ويتكەنى بىزدە ۇلتتىق سانانى ايتپاعاندا، ەڭ قۇرىعاندا ءتىپتى، جۇزدىك سانا دا جوق. بىزدە تەك قۇلدىق سانا عانا بار...
2005 جىل


0
评论ىزدەلۋدە......
جوبا تۋرالى | اي - كۋا ۋيچات تەكشەسى | بايلانىس ورناتۋ | قولداۋشىلار | وقىرمان نازارىنا | ەرەجە - تۇزىم | لەبىز |

توراپتىڭ بارلىق ۇقىعى اي - كۋا تورابىنا ءتان.جاۋاپتى رەداكتور:مۋسا ءتابىتاي ۇلى(ءمانسۇر)

copyright 2017 苏ICP备15062819号-3 18792514428 Mr.Musa