قازىرگى ورنىڭىز:ءسوز ونەرى » تولىق مازمۇن

مۇحتار ماعاۋين: ءابىش ەكەۋمىز

قوسىلعان ۋاقىت:2017-01-04رەداكتور:ءمانسۇرقاينارى:اي-كۋا تورابىكورىلىمى:ىزدەلۋدە...


(ەستەلىك جازبالار)

ابىش – بۇتكىل سانالى عۇمىردى بىرگە وتكەرگەن، جاستىق شاقتاعى ەجەتتەس دوس، قالامگەرلىك عۇمىرداعى قاناتتاس ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ فانيدەن باقيعا وزعانىن مەن ءۇش كۇننەن سوڭ ەستىدىم. جەر- الەمنىڭ ارعى بەتى – سۋبتروپيكالىق فلوريدا، مايياميدە تەڭىزگە شومىلىپ، دەم الىپ جاتىر ەدىم. دەم الىپ ەمەس، تىنىس تاۋىپ، ەس جيىپ. وسىدان ونشاقتى كۇن بۇرىن، شىڭعىس حان ەپوپەياسىنىڭ سوڭعى، ءتورتىنشى كىتابىن تامامداعام. تۋرا جەتى جىلعا سوزىلعان، ۇزاق، اۋىر مارافوننىڭ اقىرى، قاتتى سوعىلىپ، ابدەن قالجاۋراعان ەكەم. ەندى اسسا ءتورت- بەس بەتتىك العىسوز عانا قالعان. بۇرنادا ايتار ەدىم، الامان اسىردا قىرىق شاقىرىم شاۋىپ كەلگەن بايگە ات كەيدە قاراقشىدان وتە بەرە جىعىلادى، ۇلى قاعانىمىز تۋرالى ومىرلىك ەڭبەگىم قاجەتتى مارەسىنە جەتكەن كەزدە ماعان اباي بولىڭدار دەپ. سول ءسوزدىڭ ىقپالى ما، انىعى – مەنىڭ ەڭسەم كوتەرىلسە دە، قارىعۋعا جاقىن جاعدايىمدى كورىپ تۇرعاننان سوڭ با، قىسقا بولسا دا ءوتىمدى دەمالىسقا الا جونەلگەن. ۇلىم مەن كەلىنىم جانە بايبىشەم. قامسىز باراقات، مەرەيلى تىنىم. الەمدىك كلاسسيك حەمينگۋەي نەگىزگى ءبىر شىعارمالارىن جازعان، ەندىگى مەموريالدىق مۋزەي. ءوزىڭنىڭ بارىڭا ماسات بولماسا دا، قاناعات، ءتاۋبا. وتكەنىڭدى ءۇستىرت بايىپتاعان مۇڭدى ەستەلىك. ەدىگە بالام ءابىشتىڭ اياق استىنان، شۇعىل وتكەنى تۋرالى ينتەرنەتتەن سول كۇنى بىلگەن ەكەن. بىراق مەنەن جاسىرىپتى. مەجەلى مەزەتى، كەشقۇرىم ۇيگە جەتىپ، ۇيىقتاپ تۇرعاننان سوڭ، نەمەرەلەر – وقۋعا، بالالار – جۇمىستارىنا كەتكەن، تاڭعى شاي ۇستىندە بايبىشەم جايلاپ وتىرىپ ەستىرتتى. البەتتە، كوڭىل بۇزىلدى، دۇنيەنىڭ بايانسىزىن عانا ەمەس، بۇرناعى قيماس كۇندەردىڭ دە تىلسىمعا باتىپ، جوق بولعانىن كوردىڭ، وتكەن ادام قاشان دا سەنىڭ ءومىرىڭنىڭ دە ۇلكەن ءبىر بولىگىن وزىمەن بىرگە اكەتپەك، وسى ورايدا ءابىشتىڭ ءجونى بولەك ەدى. كوركەم شىعارمالارىنىڭ جايى كوپكە بەلگىلى، سەنىڭ ءوزىڭ تۋرالى دا، الپىس جىلدىق كەزىندە كوتەرمەلەپ، ارنايى جازىپ ەدى، ەندى جۇرت الدىندا دا، قاعاز بەتىندە دە قاتارلاس عۇمىر، ءوزارا ادامدىق قاتىناسىڭ تۋرالى ەشقاشان ايتا المايدى. ەندەشە، تىرشىلىك ولشەمىڭ ۇزاعىراق كەسىلگەن سەنىڭ ءۇنسىز قالار ءجونىڭ جوق. ونىڭ ىشىندە ءابىشتىڭ جاستىق شاعى، قالامگەر رەتىندە قالىپتاسۋ كەزەڭى، سول زامانداعى مىنەز- قۇلقى، كىسىلىك كەيپى تۋرالى سەن عانا بىلەتىن قانشاما حيكايا بار. تۇگەندەمەسەڭ دە، نەگىزگى ءبىر تۇرعىلارىن تاڭبالاپ كەتۋ قاجەت ەكەن.

بۇرناعى ءبىر كەزەڭ، قىرىق، الدە ەلۋ جاسىمدا ايتار ەدىم، الپىسقا جەتىپ ولگەن جازۋشىنىڭ ارمانى جوق دەپ. جازارىن تۇگەسپەسە دە، نەگىزگى شىعارمالارىن ءتامامداپ ۇلگەرسە كەرەك. الايدا، ءبىز جاساعان زاماننىڭ سىر- سىپاتى، زورلىعى مەن زوبالاڭى باسقاشا بولدى، ويداعى كوپ دۇنيە وزىڭمەن بىرگە كەتۋى دە مۇمكىن ەكەن، سول ارمان بولعان الپىستان سوڭ بولمىس- ءبىتىسى، وي تۇرعىسى مەن تاقىرىبى وزگەشە تاعى قانشاما اڭگىمە، حيكايات، روماندار جازدىق. ءابىش نەگىزگى شىعارمالارىن الپىسقا دەيىن، ءتىپتى، ەلۋگە جەتپەي تۇرىپ جارىققا شىعارىپ ۇلگەرگەن ەكەن، الايدا، جەتپىسىندە دە جازارى تاۋسىلماعان، كوكىرەكتە تاعى قانداي تولعامدار جاتتى، ءبارىن جيىپ قويعاندا، جارىق دۇنيەنىڭ مەحناتىمەن قاتار، قىزىعى دا مول، ءالى دە جاساي تۇرسا كەرەك- ءتى. بىراق جازمىشتان وزعان پەندە جوق. دەسە دە، كەز كەلگەن جاننىڭ ارتىنداعى الىس- جاقىن اعايىنعا، ال قانداي دا ەلەۋلى تۇلعانىڭ تۋعان حالقىنا تاستاپ كەتكەن ايعاقتى اماناتى بولادى. سونىڭ ءبىر پاراسى – الاشتىڭ ازاماتىن كەيىنگى ۇرپاققا تانىتا تۇسەتىن، ەستەلىك كەيىپتى شىعارمالار. وسى تۇرعىدان العاندا، مەنىڭ ءابىش تۋرالى جازۋىم – قاجەتتى لەبىز عانا ەمەس، مىندەتتى پارىز سياقتى.

ءابىشتىڭ قالامگەرلىك قىزمەتى تۋرالى كوپ ايتىلعان، ءالى دە ايتىلا بەرمەك. البەتتە، قالىپتى ۇعىمعا ۇيلەسكەنىمەن، مەنىڭ دە وزىندىك تولعامىم بار. كوپتەگەن، اسىرەسە باستاپقى جانە جالعاس كەزەڭدەگى اڭگىمە، پوۆەستەرىنە سۇيسىنگەنىم، سۇيىنگەنىم انىق، ودان سوڭعى روماندارىن، قادىر، قاسيەتىن تاني تۇرا، سىن كوزىمەن وقىعانىم ەسىمدە، ال ەندى ءبىر دۇنيەلەرىن، ماسەلەن، شىڭعىس حانعا قاتىستى حيكاياتىن قابىلداي المادىم. ءابىشتىڭ اسا مول كوسەمسوز ۇلگىلەرىنىڭ باعامى دا كۇردەلى. بۇل ارادا بار كىلتيپان كوركەمدىك تانىمنان گورى، الەۋمەتتىك، قوعامي، تاريحي كوزقاراسقا بايلانىستى. جالپى، مەن پروزاعا بويلاپ ەنگەن «تازىنىڭ ولىمىنەن» سوڭ، ادەبي سىننان ءبىرجولا دەرلىك كەتتىم. قاتارلاس قالامگەردى ماداقتاساڭ، باعاسىن بەلگىلەي، جاعىمدى سويلەسەڭ جاقسى، الايدا، باردى- جوقتى كەمشىلىگىن مىنەپ، اشىلا ايتساڭ، ءوزىڭدى كوتەرگەندەي كورىنەسىڭ. تۇستاستارىڭ عانا ەمەس، ءوزىڭ ءۇشىن دە قولاپايسىز جاعداي. سوندىقتان بۇل جولى دا نەگىزگى ءسوز – جازۋشى ءابىش تۋرالى ەمەس، ادامي ءابىش تۋرالى بولماق.

ءابىشتى العاش رەت مىنبەردە، ماعنالى ءسوز ۇستىندە كوردىم. 1957 جىل. مەن ورتا مەكتەپتى مەدالمەن، ۇزدىك بىتىرگەن وقۋشى رەتىندە، قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ەمتيحانسىز تۇسكەم. ييۋن ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى. ارادا اپتا وتپەي، بۇتكىل ۋنيۆەرسيتەت بويىنشا قابىلدانعان مەداليستەر قاتارىندا ىرگەلەس جامبىل اۋدانى ءھام وتار ستانساسىندا استىق دايىنداۋ ناۋقانىنا جەگىلدىك. قىزىل قىرمانداعى، ەلەۆاتورداعى ەرتەدەن كەشكە دەيىن سوزىلاتىن اۋىر جۇمىستان شارشاسام دا، جاڭا ءومىردىڭ باستاۋى، شاماسى سەكسەن- توقسان كۇندىك بەينەتتەن سوڭ، الماتىعا كوتەرىڭكى كوڭىلمەن ورالعان ەدىم. ءبىر اپتادان كەيىن، 14 وكتيابردە وقۋىمىز باستالماق. ساباقتان ءۇش كۇن بۇرىن، جۇما، الدە سەنبى، پۋشكين اتىنداعى ورتالىق كىتاپحاناعا باردىم. بالكىم الدىنالا ەستىدىم، انىعى – كولدەنەڭ سايكەستىك، سول زامانداعى قازاقتىڭ ەڭ اتاقتى جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆپەن كەزدەسۋ بولادى ەكەن. ۇلكەن وقۋ زالى، جاپىرلاعان جاستار. ءبارى دە ستۋدەنت قاۋىمى. مەن الدىڭعى ءبىر قاتاردان ورىن تاپتىم. اۋەلى سابەڭنىڭ ءوزى سويلەدى. وتە تارتىمدى، اسەرلى، قىزعىلىقتى. سودان سوڭ قول كوتەرىپ تىلەنگەن وقىرمان جۇرتقا ءسوز بەرىلگەن. اۋەلگى ءبىر بالالاردىڭ لەپەسى ماداقتى، تامسانىستى، بىراق مانسىزدەۋ شىققان. مەن سويلەسەم بە، سويلەمەسەم بە دەپ، ءدۇدامال كوڭىلدە وتىر ەدىم. ەكى، الدە ءۇش جىگىتتەن سوڭ، جازۋشى جانە كىتاپحانا باسشىلىعى جايعاسقان ستولمەن قاتارلاس جۇپىنى مىنبەرگە شاشى جالبىراعان، كوزى ويلى، قارا- تورى بالا شىقتى. مىنە، ناعىز شەشەن. بار لەپەسى ماعنالى. «ءومىر مەكتەبىنەن» باستاپ، «بوتاگوزگە» ءتۇستى. شىن مانىسىندەگى حالىق جازۋشىسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى، ءتىل بايلىعى، شىنايى سۋرەتكەرلىگى تۋرالى توگىلىپ ءبىر سويلەدى دەيسىڭ. بۇدان سوڭ كەزەك تيگەن ونشاقتى جاستىڭ ىشىندە جاقسى پىكىرلەر بولدى، بىراق قارا بالانىڭ اۋەزى بارىنەن مازمۇندى، بارىنەن استام شىقتى. ءيا، قارا بالاعا جەتە- قابىل، بىراق ارتىق اسىرەسىز، سالماقتى ءبىر ءسوز بولدى، جاسى بىزدەن ۇلكەنىرەك، اقسۇر جىگىت ەكەن، جوعارعى كۋرس ستۋدەنتى دەپ شامالادىم. ەندى مەن سابەڭ تۋرالى سويلەۋدەن اينىدىم. مىنا ەكەۋىنەن اسىرىپ ايتا المايسىڭ، ونىڭ ۇستىنە، قانشا باعالاسام دا، تابىنبايتىن جازۋشىم جانە ءبىرتالاي كەمشىن پىكىرىم بار، ماسەلەن، «بوتاگوزدىڭ» سوڭعى تاراۋلارىنداعى شارتتى جاساندىلىق، ءداپ وسى ارادا بىقسىتىپ جاتۋ ورىنسىز، ول زامانداعى مەنىڭ ەڭ ۇلگىلى جازۋشىم – مۇحتار اۋەزوۆ بولاتىن، ءسابيت مۇقانوۆتان ولشەۋسىز جوعارى سانايمىن (قازىر ەكەۋىن تەڭگەرمەسەم دە، «ءومىر مەكتەبىنىڭ» اقىرعى بەتتەرسىز ءبىرىنشى كىتابىن «اباي جولىنىڭ» العاشقى تومىمەن قاتارلاس كلاسسيكا رەتىندە تانيمىن). سونىمەن، كوزى ءتىرى، ءارى داڭقتى جازۋشىمەن العاشقى كەزدەسۋ – مەرەكە ىسپەتتى ۇلكەن وقيعا بولدى.

ارادا ەكى- ءۇش كۇن وتكەندە ۋنيۆەرسيتەتتەگى دارىستەرىمىز باستالعان. اۋەلگى ساباق – ءتىل- ادەبيەت جانە جۋرناليستيكا بولىمدەرىنىڭ جەتپىس بەس ستۋدەنتى جيناقتالعان ۇلكەن ءاۋديتوريادا وتكەرىلدى. كپسس تاريحى. مەن مۇنداعى بالالاردىڭ ىلكىدە قاتارلاس ءتۇسىپ، بىرگە جۇمىستاعان ەكى- ۇشەۋىنەن باسقاسىن تانىمايمىن. بىراق ءبارى دەرلىك ءوزىم قاتارلاس، ورىمدەي جاس. ءتورت- بەس قىز عانا كورىندى، قالعانى ارقيلى، كوبىنە تىم جۇپىنى كيىنگەن جىگىتتەر. كپسس تاريحىنىڭ مامانى – مانەرلەپ، نىعىز سويلەيتىن، بەلگىلى كىسى ەكەن، بىراق ساباعىنا قاراي، ءدارىسى دە قىزعىلىقسىز شىقتى. قىرىق بەس مينۋتتان سوڭ ءۇزىلىس. مىنە، وسى كەزدە كوردىم، اۋەلگى ءبىر قاتاردان الدىڭعى كۇنگى قارا بالا كوتەرىلدى، سول زاماندا «ۆەلۆەتكا» اتالاتىن، قوڭىر بارقىت كەۋدەشەسى بار. مەن ورتادان شىققانشا، قارسى، بەتپە- بەت كەلىپ قالىپپىز. بىردەن- اق قول ۇسىنىپ امانداستىم. «الدىڭعى كۇنى ءسابيت مۇقانوۆپەن كەزدەسۋدە بولدىڭىز عوي دەيمىن؟ . . » مويىل كوزىن توڭكەرە، ماعان بايىپتاي قارادى. «ءيا بولدىم»، – دەدى سۇلەسوق كەيىپتە. «وتە جاقسى سويلەدىڭىز»، – دەدىم. ريزاشىلىقپەن، بەيقام جىميدى. «ءسىز؟ . . » «مەن. . . بۇرىنىراق قابىلدانىپ، جۇمىستا باسقا جاقتا بولىپ ەدىم. » «ا- ا. . مەداليست. . . » – دەدى جادىراي كۇلىپ، يىعىمنان قاقتى. ءابىش – مۇحتار. ماعاۋين – كەكىلباەۆ. . . سوڭىنان بايقادىم، ورتا مەكتەپتى التىن، كۇمىس مەدالمەن ءبىتىرىپ، «ەڭبەكسىز» وقۋعا تۇسكەن بالالاردى كەيىنگى، قاتاڭ سىناقتان ءوتىپ قابىلدانعان ستۋدەنتتەر تىم ۇناتپايدى ەكەن، سىن كوزىمەن قاراپ، وزدەرىنەن ەشقانداي ارتىقشىلىعى جوعىن، ءتىپتى، كەمشىن تۇسپەگىن ايگىلەگىسى كەلىپ تۇرادى ەكەن. ءابىش مەنى بىردەن- اق ءىش تارتىپ، ءرياسىز پەيىل تانىتتى. ءبىر توپتا ەكەنبىز، بۇدان بىلاي كوبىنە قاتار وتىرىپ، ەركىن اڭگىمەلەسىپ جۇردىك. ايتپاقشى، كەشەگى كەزدەسۋدە جاقسى سويلەگەن قۇباقان جىگىت تە سول كۇنى ءبىزدىڭ ءاۋديتوريادان تابىلعان. ءسال كەيىنىرەك تانىستىق، جۋرناليستيكا ءبولىمىنىڭ ستۋدەنتى، ەسىمى – نۇرماحان ورازبەكوۆ؛ ورىس باسقان رۋدنىي قالاسى، مەتاللۋرگيا زاۆودىندا ەكى جىل جۇمىس جاساپ كەلگەن ەكەن، بىزدەن نەبارى ءۇش جاس قانا ۇلكەن، الايدا، ءومىردى تانىعان، ساقا جىگىت بولىپ كورىندى.

كوپ ۇزاماي، وسى ۇشەۋىمىزدى جانە كۋرستاس باسقا دا بالالاردى ءبىرجولا جاقىنداستىرعان توتەنشە وقيعا بولدى. فاكۋلتەت كومسومولىنىڭ جىلدىق، ەسەپ بەرۋ – سايلاۋ جينالىسى وتكىزىلمەك. فيلولوگيا جانە جۋرناليستيكا بولىمدەرىنىڭ ورىسى مەن قازاعى شامالاس جەتى ءجۇز ەلۋ ستۋدەنتىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇلكەن اكت زالىنا شوعىرلانعان. جينالىس ورىسشا باستالدى، ەسەپتى بايانداما ورىس تىلىندە جاسالدى، ءجارىسسوز تاعى دا ورىسقا كەتىپ بارادى. مەن ىزا، رەنىشىم ىشىمە سىيماي، ءسوز سۇرادىم. ءۇش- ءتورت كىسىدەن كەيىن ءتيدى. قازاقشا سويلەيمىن، دەپ باستادىم. ورىسشام جەتىپ تۇرسا دا انا تىلىمدە ايتار ەدىم. وسىندا وتىرعان ستۋدەنتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – قازاق بولىمىنەن. ءبىزدىڭ وقۋ ورنىمىز – قازاق ۋنيۆەرسيتەتى اتالادى. ەلىمىز – قازاقستان، قازاق رەسپۋبليكاسى. ال مانادان بەرى ءبىر اۋىز قازاقشا ءسوز ەستىمەدىك. ەگەر قازاق ءتىلى سونشاما قاجەتسىز بولسا، ءبىز نەگە قازاق بولىمدەرى اتالىپ، قازاقشا وقىپ جاتىرمىز؟ كومسومول سەكرەتارى – ورىس فيلولوگياسى، ەكىنشى كۋرسقا جاڭا شىققان ادىلبەك دەگەن اققۇبا، كورىكتى جىگىت ەكەن. جاڭىلماسام، سويى – ساۋىتبەكوۆ. «ول بىلاي عوي»، دەپ، تازا قازاقشا ءسوز قىستىرىپ ەدى، «ءسوزىمدى بولمەڭىز، – دەدىم. – بەرىلگەن بەس مينۋتتان اسپايمىن. جانە مەنىڭ بار ايتقانىمدى ورىسشاعا اۋدارماڭىز. ءوزىمىزدى ءوزىمىز ءتۇسىنىپ الساق تا جەتەدى». بۇل ادىلبەك، كەيىن اڭدادىم، وتە ءبىر دارىندى، جاسىنا جەتپەي اقىلى تولىسقان، بايىپتى، سالاۋاتتى جىگىت ەدى، ۋنيۆەرسيتەتتەن سوڭ ورىس ادەبيەتى كافەدراسىندا قالدىرىلعان، ارادا ەكى- ءۇش جىل وتكەندە، كگب- نىڭ قاتىسىمەن، شوۆينيست ارىپتەستەرى ۇيىمداستىرعان كولدەنەڭ جالاعا ۇشىراپ، سەگىز جىلعا سوتتالىپ، سودان ءبىرجولا جوعالدى. وسى ادىلبەك ەندى ماعان يشارا جاسادى دا، ورىس جاعىنا ءبىر اۋىز تۇسىنىك بەردى، ءبىزدىڭ قاتارىمىزعا جاڭا قوسىلعان ستۋدەنت ءوزىنىڭ انا تىلىندە سويلەيدى جانە ورىسشاعا اۋدارۋدى قالامادى، دەپ. مەن بۇدان ءارى، ءبىز قازاق بولعاندىعىمىز ءۇشىن، وسى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنىڭ وزىندە كوپتەگەن كەمشىلىك جاعدايدا ءجۇرىپ جاتقانىمىزدى ايتتىم. ەڭ باستى كەسەل – ورىس ءبولىمى ستۋدەنتتەرىنىڭ استامدىعى. اۋەلدە، اناۋ كۇنگى اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىستارىندا بايقادىم. مەن ۇزدىك وقۋشى رەتىندە ۋنيۆەرسيتەتكە ەمتيحانسىز تۇسكەن ەدىم. قاتارلاس قازاق بالالارى دا سولاي. ەشكىمنەن كەم ەمەسپىز. الايدا، ورىس ءتىلدى جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ بىزگە الدەبىر مۇحيت ارالىنداعى جابايىلار سياقتى، تىم جوعارىدان قاراعانىن كوردىم. ارنەدەن سىلتاۋ تاۋىپ، كەمىتكىسى، قورلاعىسى كەلىپ تۇرادى. ۇلتتىق نامىسقا تيگەن جاعدايلار دا ۇشىراستى. ول – دالادا، ەركىن ومىردە بولسا، ۋنيۆەرسيتەت اۋماعىندا دا ءداپ وسىلاي. ورىس ءبولىمىنىڭ جىگىتتەرى كەۋدەلەپ جۇرەدى، دالىزدە قارسى كەلسەڭ، جول بەرۋىڭ قاجەت سياقتى، قاعىپ، سوعىپ وتەدى، قىزدارى قاشاندا مازاققا بەيىم، كوبىنە كەكەتىپ، مۇقاتۋعا اۋەس. تۇيىندەپ ايتقاندا، ءبىز سوۆەت وداعىنىڭ تەڭ قۇقۇقتى ازاماتى بولماي وتىرمىز، بۇگىنگى، باستان- اياق ورىس ءتىلدى جينالىسىمىز سونىڭ ناقتى ايعاعى، دەدىم. وسىدان سوڭ ييۋ- قييۋ باستالىپ كەتتى. زالدا ەمەس، مىنبەدە. ءبىزدىڭ كۋرستاس جىگىتتەر قاتار- قاتارىمەن، بىرىنەن سوڭ ءبىرى سويلەگەن. كەيىندە ورتا جولعا جەتپەي، تۇرمىس جاعدايىمەن، الدە باسقا ءبىر سەبەپپەن وقۋدان كەتكەن، بويى ورتادان بيىك، يىقتى، اققۇبا جىگىت بار ەدى، اتىن ۇمىتىپپىن، اقبەرگەن سياقتى، الدىمەن سول شىقتى. مەنىڭ ءسوزىمدى ودان ارمەن، ءبىراز جەرگە اپارىپ تاستادى. ودان كەيىن سەيتجانوۆ باقىت – قازبالاي سويلەگەن. ءۇش، الدە ءتورت كىسىدەن سوڭ ءابىش. بار ءسوزى كەيىس، تۇڭىلىسكە قۇرىلدى، مۇنداي احۋال زاڭ، ءتارتىپ اياسى تۇرىپتى، ادامگەرشىلىك مورالعا سىيىسپايتىنىن ايتقان. تاعى ەكى- ءۇش جىگىتىمىز. اقىرى نۇرماحان ورازبەكوۆ. قازاقشا باستاپ، ورىسشاعا كوشتى. جەتكىزىپ ايتقان. ادام بالاسى، ونىڭ ىشىندە الەمنىڭ الدىندا تۇرعان سوۆەت ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتىق تەڭ جاعدايدا بولۋى شارت ەكەنى، بۇل ماسەلە سسرو كونستيتۋسياسىنىڭ وزىندە بەكىتىلگەنى، لەنيننىڭ ۇلى ورىستىق ءشوۆينيزمدى ايىپتاعان سوزدەرى. نۇرماحان اياقتاعان كەزدە جيىننىڭ ءار تۇسىنان ارقيلى داۋىستار شىعىپ جاتتى، ەندى ورايسىز اڭگىمەگە جوعارعى كۋرس ستۋدەنتتەرى دە ارالاساتىن سياقتى. جينالىستىڭ بيىك ساحناداعى، فاكۋلتەت باسشىلارى ءھام ۋنيۆەرسيتەت ءپارتيا ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى وتىرعان تورالقاسىندا ۇلكەن ابىرجۋ بايقالعان. نۇرماحاننىڭ سوزىنە جالعاس سىبىر- كۇبىر، ازعانا تىنىستان سوڭ ادىلبەك جالپى جۇرتتى تىنىشتىققا شاقىردى دا: «ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتىڭ بيىلعى جاڭا تولقىنى – اسا جاۋىنگەر ەكەن، سوزدەرى ورىنسىز ەمەس، بىراق سابىر كەرەك! » – دەپ قازاقشا باستاپ، ورىسشاعا كوشتى دە، جۋرناليستيكا ءبولىمىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، فاكۋلتەت ءپارتيا ۇيىمىنىڭ بيۋرو مۇشەسى دەپ تانىستىرعان قارتامىش، مىرجيعان قازاققا ءسوز بەردى، ەسىمى – زەينوللا تۇراربەكوۆ ەكەن. ءپارتيا قايراتكەرى ەزىپ- مىجىپ، ۇزاق سويلەدى. البەتتە، قازاقبايسكيي اكسەنتپەن، ورىسشا. داۋىس كوتەرگەن جوق، ۇرىسقان، زەكىگەن جوق، بىراق الدىڭعى سويلەگەن بالالاردىڭ ءبارىنىڭ دە ومىرلىك تاجىريبەسى جوق، كوكورىم جاستىعىن، ينتەرناسيونالدىق سانا- سەزىمدەرىنىڭ ءالى دە جەتىسپەي جاتقانىن اشىپ كورسەتتى. وسى تۇرعىدا، ءپارتيا تاريحى، ماركسيزم كلاسسيكتەرىنەن دايەكتەمە الا وتىرىپ، قانشاما ۇلگىلى ناسيحات، عيبراتتى كەڭەس ايتقان. تىڭداعان ەشكىم جوق، مىناۋ ناعىز سۇمىراي، ساتقىن ەكەن دەپ وتىرمىز. اقىرى، سويلەپ ءبىتتى. بۇل كەزدە ساعات تۇنگى ون ەكىگە تاقاپ قالعان. كومسومولدىڭ ەسەپ بەرۋ – سايلاۋ جينالىسى ادىرا قالدى. ەسەبى – جارتىلاي، سايلاۋى باستاۋسىز. بۇدان ءارى سوزسا، تاڭعا كەتپەك. ادىلبەك قاسىنداعى ۇلكەندەرمەن ازعانا كەڭەستى دە، بۇرىن بولماعان جاعداي ەكەن، جينالىستىڭ ەكىنشى بولىگىن كەلەسى كەشكە كوشىردى. ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭ ساباق ۇستىندە، ءبىزدىڭ كۋرسقا بىرنەشە وقىتۋشى كەلگەن. ءبارى دەرلىك تانىس مۇعالىمدەر. وتكەن جينالىستا سويلەگەن جەتى- سەگىز بالا، ارقايسىمىزدى لەكسيادان الىپ شىعىپ، جەكە بۇرىشتاردا ارنايى اڭگىمە وتكەرىلدى. اۋەزى بەلگىلى. كىنالامايدى. بىراق ماقۇل دا ەمەس. بوتەن ءسوزدىڭ قاجەتى نە. ينتەرناسيوناليزم – يگى قۇبىلىس، ارتىقشا كۇش. ءبۇلىنىپ جاتقان ەشتەڭە جوق. الدەنەندەي كىنارات بولسا، دابىراسىز جوندەلۋگە ءتيىس. كومسومول جينالىسىنىڭ بۇگىنگى جالعاسى ىڭ- شىڭسىز، تىنىش ءوتۋى كەرەك. اقىلدى بولىڭدار. سونىمەن، بار اڭگىمە ءتامامدالدى. كەشكى جيىنىمىز ۇيىمداسقان تۇردە، تەزىنەن اتقارىلدى. وتكەندەگى داۋ- دامايدىڭ ەلەسى دە جوق. ەڭ ۇلكەن جاڭالىق – ءبىزدىڭ ىشىمىزدەگى باسبۇزار جىگىتتەردىڭ ءبىرى نۇرماحان فاكۋلتەت كومسومول كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. سونىمەن قاتار، ەڭبەك مايدانىنان وتكەن ساقا جىگىت ەسەبىندە ەرەكشە ساناتقا الىنسا كەرەك، تيەسىلى مەكەمە الدەنەشە رەت تاربيەلىك كەڭەسكە دە شاقىرعان سياقتى، جاي- جاپسارىن انىق بىلمەيمىن. ءابىش تە، مەن دە جالعاس كۇندەردە ەشقانداي قىساسقا ۇشىراعامىز جوق. بىراق ەسەپتەن شىقپاساق كەرەك، سىرتتاي، الىستان باقىلاۋ جاسالۋى ابدەن ىقتيمال. ول زاماندا، سوۆەتتەر اۋقىمىندا باعىمسىز، بەيساۋات كىسى جوق.

1957 جىل، 14 وكتيابر – ءبىزدىڭ تانىستىق، دوستىعىمىزدىڭ باسى بولعانىمەن، مەنىڭ ءابىشتى العاش كورۋىم ەمەس ەكەن. كەيىنىرەك ايقىندالدى، اۋەلگى ءبىلىسىم – ءبىرشاما بۇرناعا كەتەدى ەكەن. 1950 جىل، ءبىزدىڭ وتباسى سەمەي، شۇبارتاۋ اۋدانى، ورتالىقتان ەلۋ شاقىرىم جەردەگى العاباس كولحوزىندا تۇرامىز. جاز ورتاسىندا اۋىلعا كوشپەلى اۆتوكلۋب كەلدى. اشىق اسپان استىندا، كولحوز كەڭسەسىنىڭ قابىرعاسىنا ىلىنگەن اپپاق ەكراندا «جامبىل» دەگەن جاڭا فيلم كورسەتىلگەن. كينو باستالعان بەتتە «سارى- ارقا» مەن «سارجايلاۋ» كۇڭىرەنە شالقىدى. سودان سوڭعى كورىنىس، دابىرالى جيىندا ماعنالى، ءماندى جىر ايتقان ورتالىق كەيىپكەردى ەكپىندەي تولعاعان جاس اقىن بەت قاراتپاعان. «ءاي، اناۋ بايدىڭ اقىنى جامبىلدى جەڭىپ كەتتى! » – دەدى مەنى الدىنا الىپ وتىرعان ۇلكەن اكەم ماعاۋيا داۋىستاپ. باسقا جۇرت تا دابىرلاسىپ جاتىر. بايشىل اقىن – ول كەزدە جاپ- جاس، ارۋاقتى عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ ەكەنىن كەيىندە بايىپتادىم. مەن ءۇشىن بۇدان گورى ماندىرەك جاعدايات – فيلم الدىندا كورسەتىلگەن كينوجۋرنال بولىپ شىقتى. ماڭعىستاۋ دەگەن الىس ايماقتاعى ەسكىلىكتى زيراتتار. جاپىرلاعان، توزعان مولا ەمەس، قۇبىلا تۇرلەنىپ، قاتار- قاتارىمەن بوي تۇزەگەن اسەم كۇمبەزدەر، ارقيلى عاجايىپ ويۋ، ورنەكتەر بەدەرلەنگەن ەڭسەلى قۇلپىتاستار. وزگەشە سۋرەتتەردىڭ ءبىر تۇسىندا الدىڭعى قاتارعا مەن قۇرالپاس جاس بالا شىقتى. الدە تاقپاق، الدە جىر، بالكىم، قارا ءسوز، توگىلىپ تۇر. ارىدا ايدىندى كۇمبەز، قاسىندا وزىنەن الدەقايدا بيىك، اسەم ورنەكتى، مىعىم قۇلپىتاس. بالا وتە ەركىن، بار ءسوزدى ءوز جانىنان شىعارىپ تۇرعانداي وجەت كەيىپتە. «ءاي، مىنا بالا ءبىزدىڭ مۇحتار سياقتى ەكەن، عۇمىر- جاسى ۇزاق بولسىن! » – دەدى مەنىڭ اتاممەن دوس- جار احمەتجان دەگەن اقساقال. قاسيەتتى باباڭ – بايعوتان ءبيدىڭ ۇرپاعى. ول زاماندا قازاقتىڭ ءبىر- بىرىنە تىلەۋلەستىگى، اسىرەسە، مەكتەپتە جاقسى وقيتىن بالالارعا ءسۇيىنىشى ەرەكشە بولاتىن. مىنە، مەنىڭ ەسىمدە قالعان، سۋرەتتە ەمەس، جىلجىمالى، ءتىرى كەيىپتە ءجۇزىن كورگەن ون جاسار قارا بالا – كەيىنگى ءابىش كەكىلباەۆ ەكەن. ماڭعىستاۋ مۇرالارىن زەرتتەۋگە كەلگەن الدەبىر ەكسپەديسيا كينوعا ءتۇسىرىپ اكەتكەنىن بىلەدى، سوڭىندا جۇرتتان ەستىگەن، بىراق ءوزى كورمەپتى. قازاق دالاسىنىڭ ەكىنشى قيىرىنداعى، اقىرى قالامداس، قاناتتاس بولۋعا ءتيىس مۇحتار ماعاۋين كورىپتى. بۇل كينو- كادر، وكىنىشكە قاراي، سول بەتى جوعالعان ەكەن، كەيىندە قازاقفيلمدە باس رەداكتور بولىپ جۇرگەن كەزىندە ارحيۆتەن قانشاما ىزدەستىرسە دە تابىلماپتى. ءوزىنىڭ جازعان، جازباعانىن بىلمەيمىن، ءابىشتىڭ بولاشاق عۇمىرىنىڭ جۇرتشىلىق الدىنا شىققان اۋەلگى ءبىر ءجاريا كورىنىسى تۋرالى اقيقات كۋالىك بەرە كەتۋ مەنىڭ ۇلەسىمە تيگەندەي.

سول العاشقى كۇننەن باستاپ- اق ءابىش ەكەۋىمىز جاراستىق تاپتىق. جۇبىمىز جازىلمايدى. ساباق ۇستىندە. بىراق تۇراعىمىز بولەك. ول ۆينوگرادوۆ كوشەسىندەگى جاتاقحانادا، مەن – 1- ءلينيا اتالاتىن (قازىردە بايزاقوۆتان كەيىنگى) كوشەدە، اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىندا بىرگە بولعان، ەكونومفاكتا وقيتىن ايتىمبەك دەگەن جىگىت، جانە تاعى ءبىر بالا – دۇمدەي ورىس كەمپىرىنىڭ ەسىگى بولەك، تاپالتاق بولمەسىن جالداعامىز. ءابىش ەكەۋىمىز كەيدە ساباقتان سوڭ ۇيگە قايتپاي، كوشەدە ءجۇرىپ قالامىز. مەن اۋەلگى اپتالاردان باستاپ، پۋشكين اتىنداعى ورتالىق كىتاپحانادان بەرىك ورىن تەپكەم. وتىزىنشى جىلدارداعى «قازاق ادەبيەتى» مەن «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالىن تەكسەرىستەپ جاتىرمىن. كوپ ۇزاماي، وسى قاتارداعى ەسكىلىكتى كىتاپتارعا، ورىستىڭ توسىن ادەبي جۋرنالدارىنا ءتۇستىم. ال قازاقى باسىلىمداردى سۇزە قاراعاندا، باسقا ءبىر اۋەن. شىعارمالاردىڭ ساپاسى وتە تومەن، بالا كەزىمنەن مەنىڭ جۇرەگىمدە دىق بولىپ كەلگەن 32- 33- جىلعى اشارشىلىقتىڭ ەلەسى جوق، ونىڭ ەسەسىنە 37- 38- جىلدارداعى جاپپاي قارالاۋ ناۋقانى ايرىقشا كورىنىس تاپقان ەكەن. پالەلى- جالالى بىلعانىش ماقالالار. 30- جىلدار ادەبيەتىندەگى بار جاڭالىق – وسى وتكەن جىلدا عانا اقتالعان، ەندى ايرىقشا ناسيحاتتالا باستاعان ساكەن سەيفۋلليننىڭ، بەيىمبەت پەن جانسۇگىروۆتىڭ ازىرشە باسپاعا ۇلگەرمەي جاتقان شىعارمالارى دا بار. ءبىر كۇنى ابىشكە ايتتىم: سەيفۋلليننىڭ «قىزىل اتى» – اشارشىلىق تۋرالى جازىلىپتى دەگەن داقپىرت بەكەر ەكەن، مۇلدە باسقا دەپ، تۇسپال دا ەمەس، بوستەكى ءسوز دەپ، مازمۇنداپ بەرگەنىم ەسىمدە. تاعى دا باسقا حيكمەتتەر. ادام جاس كەزىندە ازعانا ءبىلىمىنىڭ ءوزىن كوپكە ءجاريا ەتكىسى كەلىپ تۇرادى عوي. ونىڭ ىشىندە بىزدىكى – ادەبيەتتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تۋرالى كەڭەس. ءابىش مەن اشقان «جاڭالىقتاردى» قىزىعا تىڭدايدى، ءوزىنىڭ كىتاپحاناشىلدىعى جوق. جاڭادان جازعان ولەڭدەرىن وقيدى. بۇل ادەمى، سول كەزدىڭ وزىندە كەمەل جىرلارى ازىرشە باسپا بەتىنە جول اشپاعان، ونىڭ ەسەسىنە «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ بەتىندە ارقيلى تۇرمىستىق ماقالالارى باسىلىپ تۇرادى. ونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋدان قاتارلاس كەلىپ، ينستيتۋتقا تۇسكەن ءبىر اۋىلداسىنىڭ وقۋ ەسەبىنە سەيىل- سەرۋەنگە بوي ۇرىپ، اقىرى ەلگە قايتقانى تۋرالى، عيبراتتى ماقالاسى بولىپ ەدى. ازىرشە كوركەم پروزاعا قادام سالماعان. مەن بالا كەزىمنەن ولەڭمەن اۋەستەنبەدىم، ونىڭ ەسەسىنە ۇلكەن جازۋشى بولام دەگەن سەنىم بار، تەك دايىندىق جەتپەي جاتقانداي؛ بۇل كەزدە ارقيلى سىن ماقالالار جازام، اباي تەكستولوگياسى تۋرالى ءبىرشاما دايەكتى زەرتتەۋ جاسادىم، ەشقايسىن ەشبىر گازەت قابىل كورمەگەن. وسىعان وراي ءبىزدىڭ كۋرستا ءابىش تانىمال قالامگەر ەسەبىندە، مەن – جازۋ اتاۋلىدان تىس، ءبىلىمدار ستۋدەنت ساناتىندامىن. ەكەۋىمىزدىڭ دە جاسىمىز ون جەتىدەن جاڭا اسقان، كوپ ۇزاماي ون سەگىزگە اياق باستىق، بىراق ءوزىمىزدى تىم ەرەسەك سانايمىز، ەڭ باستىسى – سەنىم مول، بۇگىنىمىز – كەلىستى، بولاشاعىمىز – عاجايىپ كورىنەدى. ءابىش ءوز ورتامىزداعى دارىبىنە قاراماستان، تىم ءبيازى، بەيبىت، سۇلەسوق، ال مەن كوكىرەكتەپ تۇراتىن بولسام كەرەك. مىنەزىمىز ۇيلەسپەيدى، بىراق سونشاما ءتۇسىنىستى تاتۋلىق بار. ەكەۋىمىز قىسقى سالقىن كۇندەردە توڭازىپ تا قالادى ەكەنبىز، مۇندايدا الدەبىر اسحانادا بوي جىلىتامىز، سودان سوڭ ءابىشتىڭ جاتاعىنا باس سۇعامىز، بىزبەن كۋرستاس باقىت سەيتجانوۆ، تۇرعانباي دىلدابەكوۆ، ديداربەك رامادانوۆ، مارات نۇرعاليەۆ دەگەن، كەيىندە ارقيلى تاعدىر، ارقيلى جاعدايدا عۇمىر كەشكەن جاقسى جىگىتتەر بولدى. البەتتە، بار اڭگىمەمىز – ادەبيەت توڭىرەگىندە. قول بوس كۇندەردە مەن ءابىشتى كوبىنە كينوعا سۇيرەيمىن. قازپي- دە التىن دەيتىن، ناعاشى اپكەم بولدى، اكەدەن ەرتە ايرىلعان، بار جاعدايى ءبىزدىڭ شاڭىراقتان، ءابىشتى ايرىقشا جاقسى كورەتىن، قاشان بارساق تا، ازدى- كوپتى ءمازىرى دايىن، ءبىر جولى ماناعى جىگىتتەردىڭ ىشىندە تۇرعانبايمەن قوسا، ارنايى قوناققا شاقىرعانى بار.

العاشقى جىل، قايتكەندە اۋىلدى ساعىنامىز. كوكتەم تۋار- تۋماستا مەن اڭقام كەۋىپ، سارى- ارقانىڭ قىمىزىن ىزدەي باستادىم. بازارعا تۇسەدى- ءمىس، بىراق كوك سۋ بولادى ەكەن، ەڭ دۇرىسى – پانفيلوۆ پاركىندەگى جازعى رەستوران دەپ ەستىدىك. شىركىن، قىمىز- اي، دەيمىن مەن. قىمىز دەگەن نە، شۇباتتى ايتساڭشى، دەيدى ءابىش. شۇبات دەگەن – تۇيەنىڭ اشىتىلعان ءسۇتى، ءبىزدىڭ اۋىلدا سيرەك تە بولسا ۇشىراساتىن، تۇيە- قىمىز دەيدى، ءداپ وسىعان جۋىق، سۇيقىلتىم سىيىر- قىمىز دەگەن دە بار، امالسىزدان شىققان، ناعىز قىمىزدىڭ ءجونى بولەك قوي، دەيمىن مەن. شۇباتپەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى، دەيدى ءابىش. ادەتتە ەشقاشان داۋلاسىپ كورگەن ەمەسپىز، بۇل جولى دا اركىم ءوز پىكىرىندە. ەكەۋىمىز دە وڭ ەكەنبىز. سارى- ارقانىڭ قىمىزى ايرىقشا، ال ماڭعىستاۋداعى قىمىز، البەتتە، جەردىڭ شوبىنە بايلانىستى سۇيقىلداۋ كەلەدى ەكەن، وسىعان كەرىسىنشە، سارى–ارقانىڭ شۇباتى – كوپىرشىگى مول، اشقىلتىم ءتارىزدى؛ ال كەيىندە ءناسىپ بولدى، ماڭعىستاۋدىڭ شۇباتى كورەر كوزگە عاجايىپ، اپپاق بال سياقتى ءۇيىرىلىپ تۇرادى، دەنگە – ساۋلىق، تانگە – قۋات. البەتتە، قازاقتىڭ قىمىزى دا، شۇباتى دا الەمدە تەڭدەسى جوق سۋسىن، ءارى تاماق. اقىرى ءبىر كۇنى پاركتەگى جازدىق رەستورانعا قىمىز ءتۇسىپتى دەگەن حابار جەتتى. جەكسەنبى بولسا كەرەك، ءابىش، باقىت، تۇرعانباي تورتەۋىمىز تۋرا اتتاندىق. راس ەكەن. اس العامىز جوق، قالاۋىمىزشا قىمىز كەلتىردىك. قىردا ءوسىپ، قىمىزعا ۇيرەنگەن كىسىنىڭ ءدام- تۇيسىگى كىرپياز، قاتەسىز بولسا كەرەك، مەن بار مۇراتىم ورنىنا كەلگەندەي، راقاتتانا، سىزدىقتاي سوراپتاپ وتىرمىن، ءابىش ماعان سىناي، ءجىميا قاراپ قويادى، كەلەر مەزەتتە: «جاقسى قىمىز ەكەن»، – دەدى، ارينە، شۇباتىنا جەتپەيدى، مەنىڭ كوڭىلىم ءۇشىن ايتقانى. «سارى- ارقانىڭ قىمىزىنان تومەن، – دەدىم. – ايتكەنمەن، ءتاپ- ءتاۋىر، الدانىشقا جارايدى». تورتەۋىمىزگە ءتورت گرافين قۇيعىزعان ەدىم، سوزا تارتىپ، تاۋىسا الماي، ءبىرتالاي وتىردىق. شىندىعىندا، ءتورت شيشانىڭ ەكەۋىن مەن ىشسەم كەرەك، اقىرى ماسايماساق تا، تىم كوڭىلدى جاعدايدا ستول باسىنان كوتەرىلدىك. ول كەزدە ارنايى ەستراداسىنان سەنبى، جەكسەنبى كۇندەرى ارقيلى كونسەرت، ءتىپتى، اتاۋلى وپەرالاردىڭ تۇتاس ءبىر بولىمدەرى قويىلاتىن پارك ىشىندە تىنىستادىق، الدە شەتەلدىك كينوفيلمدەرگە باردىق، بالكىم، ادەبيەت توڭىرەگىندەگى تاۋسىلماس اڭگىمەمەن سايادا وتىردىق – ناقتى ەسىمدە جوق.

تىم ۇزاق كورىنگەن العاشقى كۋرس تا وتكەرىلدى. ءابىش ەكەۋىمىز جازعى سەسسيانى دەكاننىڭ رۇقساتى بويىنشا، مەزگىلىنەن بۇرىن تاپسىرىپ، ماي ايىنىڭ سوڭىنا تامان ءوز اۋىلدارىمىزعا قايتتىق. ەكى قيىردان ەكى- ءۇش رەت حات الماستىق. جازدىق دەمالىس وتكەرىلىپ بىتپەي- اق، كەيىنگى جىلداردا، ءتىپتى، وقۋ بىتە سالىسىمەن ايدايتىن، مىندەتتى اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىستارى بار. ادەتتە «تىڭ ولكەسىنە» جىبەرەدى. بارماي، بوي تاسالاپ قالعان ستۋدەنت جاتاقحانادان نەمەسە ستيپەنديادان ايرىلادى، ەكەۋىنەن بىردەي قاعىلۋى دا مۇمكىن. اۋىلعا كەتەردە دەكاناتتان سۇراعانبىز، مەزگىلدى مەجە – ييۋل ايىنىڭ سوڭىنا قاراي، ەكەۋىمىز ەكى جاقتان كەلىپ جەتتىك. سويتسەك، ەمتيحاننىڭ اقىرعى كۇندەرىندە اۋەلگى مەرزىم قىسقارىپ، وسى ايدىڭ ون بەسىندە بۇتكىل ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى اقمولا وبلىسىنا ارنايى تاۋار ەشەلونىمەن، ەكى- ءۇش لەك بولىپ اتتانىپ كەتىپتى. دەكانات بىزگە كەشىكتىڭدەر دەپ كىنا قويا المادى. فاكۋلتەتتىڭ بارعان جەرى ناقتى بەلگىلى، ارتىنان وزدەرىڭ قۋىپ جەتىڭدەر دەگەن. مىناۋسى ءتىپتى قيىن بولدى. ءسويتىپ، ءارى- ءسارى، ابدىراپ تۇرعاندا، ىبىرايىم اعاي مامانوۆ كەزدەسە كەتكەنى. باياعى جەتىسۋدان ايگىلى، 1899 جىلى جاڭا ۇلگىدەگى «ءمامانيا» مەكتەبىن اشقان، 1914 جىلى رومانعا بايگە جاريالاعان اتاقتى الپاۋىت مامان – تۇرىسبەك، ەسەنعۇل ۇرپاعى. ەڭسەگەي بويلى، تولىقشا كەلگەن، سالماقتى، سابىرلى كىسى ەدى. وتكەن ەكى سەمەستر بويى «قازىرگى قازاق ءتىلى» پانىنەن ءدارىس بەرگەن. «سەندەر قايدان جۇرسىڭدەر؟ » – دەدى ءبىزدى كورگەندە قۋانىپ كەتىپ. سولاي دا سولاي. «ءتىپتى جاقسى بولىپتى. . . » سويتسەك، فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ وقۋ پروگرامماسى بويىنشا، وسى جازدا ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنىڭ ءبىر توبى فولكلور- ءتىل تانۋ ەكسپەديسياسىنا بارۋعا ءتيىس ەكەن. دەكاناتتىڭ سالاقتىعى ما، باسقاداي جاۋاپسىزدىق پا، بۇل شاراعا مىندەتتى ىبىرايىم اعاي ۋاقتىلى حابارلانباعان، ەندى يەن قالعان ۋنيۆەرسيتەتتەن كەزدەيسوق ستۋدەنتتەر تابۋ ءۇشىن كەلگەن بەتى ەكەن.

سونىمەن، ءابىش ەكەۋىمىز، ويلاماعان جەردە، ءوز تۇرعىمىزدان قاراعاندا، اسا ماڭىزدى عىلىمي ەكسپەديسيانىڭ مۇشەلەرى بولدىق تا شىقتىق. ىبىرايىم اعاي سول كۇنى مە، الدە بۇرىن، نەمەسە كەيىن بە، تاعى ءۇش ستۋدەنت تاپقان ەكەن. ەكى قىز جانە بىزدەن جوعارى كۋرستا وقيتىن، كەيىندە بەلگىلى اقىن ەسلام زىكىباەۆ. بۇلار جامبىل وبلىسىنا ءبولىندى. ءابىش ەكەۋىمىز – وڭتۇستىك قازاقستانعا. ءسويتىپ، ارادا كۇن وزباي، اتتانىپ كەتتىك. جەتەكشىمىز بىرەر اپتادان سوڭ سارى- اعاش كۋرورتىنا بارىپ جاتپاق، كەيىنىرەك، سوڭعى ءبىر كۇندەرى ارنايى بۇرىلىپ، اۋەلگى ەسەبىمىزدى تاپسىرۋ كەرەك.

ەڭ اۋەلى تۇركستانعا كەلىپ تۇستىك. باعزى ءبىر زاماندا قازاق استاناسى بولعان قاسيەتتى تۇركستان. ول كەزدە ءبىزدىڭ تاريحي بىلىگىمىز تاپشى، ەڭ نەگىزگى نىسانامىز – ازىرەت- سۇلتان – حوجا- احمەت ياساۋي كۇمبەزى. كەشكىلىكتە قالا ورتالىعىنداعى مەيمانحاناعا كەلىپ ورنالاستىق. شاتىرلى، جالعىزقابات، ۇزىنشاق ءۇي ەكەن. ونشاقتى عانا نومەرى بولسا كەرەك. بىزگە ەكى كىسىلىك، جايلى، كەڭ بولمە ءتيدى. قىزمەت كورسەتۋشىلەر – وزبەك، قازاعى ارالاس ايەل، ەركەك، ءتۇر تۇلعاسى جۇپىنى، ءجۇرىس- تۇرىسى دا سىپايى. ءبارىنىڭ دە ءتىلى قازاقشا. شاي العىزىپ ىشتىك قوي دەيمىن. بىردەن بايقالعانى – راديو وزبەكشە سايراپ تۇر. سوڭعى حابارلار جانە قۇلاعىمىزعا توساڭ ەستىلگەن ارقيلى، شۋىلداق ءان. ول كەزدەگى تۇركستاننىڭ وزگەشە جاعدايىن ەرتەڭىنە، كوشەگە شىققاندا اڭدادىق. حالقى ارالاس ەكەن، بىراق الا تاقيالار كوبىرەك. بازار قايدا دەپ سۇراستىق. تىم تاقاۋ، بىرەر ورامنان كەيىن. بىزگە بازاردىڭ ءوزى ەمەس، وندا ۇشىراسۋعا ءتيىس ۇلكەن كىسىلەر كەرەك. الايدا، بۇل ارادا قازاق از، وزبەك شالدارى باسىم ەكەن. كوبىنە سورەسىز، تىقىر جەرگە ۇيىلگەن الا قاربىز بەن ساپ- سارى، كوگىلجىم، تورلاما كەيىپتى، سوپاقشا، ۇلكەن قاۋىندارىن ساۋدالاپ وتىر. كوزىمىز تارتقانىمەن، اۋەلى ءوزىمىزدىڭ ءبىرلى- جار اقساقال، قاراساقال كىسىلەرىمىزبەن تىلدەستىك. جارتىمدى اڭگىمە شىقپادى، ونىڭ ەسەسىنە جاسامىس ءبىر كىسى تۋرا جول سىلتەگەن. ىرگەدەگى شورناق دەيتىن اۋىلدا ابدىرەيىم دەگەن قاريا بار، اقىن، ءبىلىمدار كىسى، ءسوز قۋىپ جۇرسەڭدەر، تۇگەلىن سودان تاباسىڭدار، دەگەن. اقىن بولسا، اقساقال بولسا، ودان ارتىق نە كەرەك. ءجون- جوباسىن ايقىنداعان سوڭ، ەرتەڭ شىقپاق بولدىق. تاقاۋ ءبىر تۇستا ازىرەت- سۇلتاننىڭ كوك كۇمبەزى كۇڭىرەنىپ تۇر. بۇل كەزدە كۇن قاق توبەگە كوتەرىلگەن، قاپىرىق ىستىق، ءارى شولدەپ بارامىز. مەيمانحاناعا قايتۋعا تۋرا كەلگەن. ءابىش ۇلكەن ءبىر سارى قاۋىن تاڭداپ الدى. مۇندا جەمىس اتاۋلى الماتىمەن سالىستىرعاندا، تىم ارزان ەكەن. ات باسىنداي قاۋىنىمىز نەبارى ءۇش سومعا ءتۇستى. ساۋدالاسپادىق. بالكىم، ەكى سومعا بەرەر ەدى. كوپ ۇزاماي ون ەسە ۇساقتاعان، انىعى – قىمباتتاعان اقشا عوي، ءۇش سومىمىز وتىز تيىنعا تەڭ. شىن نارقىن سودان ءبىلىڭىز. مەيمانحاناعا ورالىپ، راقاتتانا وتىرىپ قاۋىنىمىزدى جەپ، ءشول قانىپ، ءارى توعايىپ العاننان سوڭ بوگەلمەي، كوك كۇمبەزگە تارتتىق.

العان اسەر، تولقىعان كوڭىل جايىن تاپتىشتەمەي- اق قويايىن. وتكەن داڭقتى، سالتاناتتى تاريحىمىزدىڭ بۇگىنگە جەتكەن ءبىر كولەڭكەسى. ازىرەت- سۇلتاننىڭ تاقاۋ توڭىرەگى، تىزەدەن دەپ ايتپايىن، توبىقتان اساتىن، مايلاقى، ۇساق، سارى توپىراق، اياق باسقان سايىن كۇرپ ەتىپ، كوتەرىلەدى، ءدال ىرگەدە، وق شالىم جەردە ومىرايا قۇلاعان شاعىن كۇمبەز، ودان بەرىدە – مۇجىلعان، توزعان، ارقيلى توقال قابىرعالار جۇرناعى، كەۋدەسى بيىك اسپاني ازىرەت- سۇلتاننىڭ ءوزى جات جۇرت، ەلسىز يەندە جەتىم قالعانداي، مۇڭدى، زارلى كورىندى. اسەم ورنەكتى، كوگىلدىر قابىرعالاردى جاعالاپ، وڭدى- سولدى اينالىپ، ءبىرتالاي جۇردىك. كەيىندە ءابىشتىڭ الدەقالاي جازعانى بار. ءبىز توتەلەي كەلگەن تاراپتان باسقا، قاراما- قارسى تۇس ءبىرشاما تازارتىلىپ، سوقپاق ارشىلعان ەكەن. شاڭ قاۋىپ، توپىراق جالداپ جەتكەن جولىمىز ەڭسەلى، ەلبىر بولسا، قايتارداعى اشىق جولىمىز باسقاشا، ۇنجىرعامىز ءتۇسىپ، مۇڭ ارقالاپ شىقتىق.

ەرتەڭىنە شورناققا جەتتىك. سۇراستىرىپ، ىزدەگەن ءۇيىمىزدى وڭاي تاپتىق. ءۇش بولمەلى توقال تام، ەسكىرىپ مۇجىلگەن الاسا دۋال، ىشكى ىرگەدە سۋارمالى، قۋاڭ جەردە شاعىن قاۋىندىق. ابدىرەيىم اقساقال – جاسى الپىستان اسقان، شوقشا ساقال، سارعىش ءوڭ، يمان ءجۇزدى قارت ەكەن. ارنايى ىزدەپ كەلگەن بالالاردى قۇرمەتپەن قابىل الدى. اۋەلگى شاي ۇستىندە- اق كول كوسىر اڭگىمەنىڭ تيەگى اعىتىلعان. اقساقالدىڭ ۇيىندە ءۇش كۇن جاتتىق. قانشاما حيكايا، ولەڭ- جىر، قيسسا داستاندار. ءبىراز ءسوزىمدى اكادەمياعا تاپسىردىم، دەدى اقساقال. تاپسىرماعان نۇسقالاردىڭ ىشىنەن اقتابان- شۇبىرىندى زامانعا قاتىستى ايگىلى «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى» تولعاۋىن جازىپ الدىق. ءبىرشاما ۇزاق جىر. توبىقتى توپىش اقىننىڭ ءسوزى دەپ ەدى. مەن كەيىنىرەك، ءۇشىنشى، الدە ءتورتىنشى كۋرستا جاڭادان كوشىرىپ، ءابىش ەكەۋىمىزدىڭ اتىمىزدان عىلىم اكادەمياسىنا وتكىزگەن ەدىم. ارنايى زەرتتەگەن ەمەسپىن. سونىمەن قاتار، ابدىرەيىم بايتۇرسىنۇلى «الپامىس» جىرىنىڭ جاڭا ءبىر نۇسقاسىن اراب جازۋىمەن قاعازعا ءتۇسىرىپ، ادەبيەت ينستيتۋتىنا تاپسىرعان ەكەن. بىزگە كەيبىر شۋماقتارىن جاتقا ايتىپ وتىردى. بىراق بۇل – الپامىستىڭ اقىرى ەمەس، دەدى. كەلەسى حيكايالار باتىردىڭ ۇرپاقتارىمەن جالعاسادى. مەن بۇدان قىرىق جىل بۇرىن، كىشى ءجۇز اكىمگەرەي اقىننىڭ الدەبىر جيىن- تويدا ەكى كۇن قاتارىنان جىرلاعانىن ەستىپ، كەيىن الدىنا بارىپ، قايىرا پىسىقتاپ، ۇيرەنگەن ەدىم، ەندى كوپ جەرى جادىمنان شىعىپ كەتىپتى، وسى قىسقا قاراي، الاڭسىز، قاپتال وتىرسام، بەس- التى ايدا تۇگەندەپ شىعار ەدىم، دەگەن. اراسىندا بىرەر شۋماق ۇزىگى، جەكەلەگەن كورىنىستەرى بار، باستان- اياق قارا سوزبەن بايانداپ بەردى. بۇل داستاندا الپامىس ۇرپاقتارى اعايىنداس وزبەكتەرمەن وداقتاسىپ، ءپىل مىنگەن موعول اسكەرىنە قارسى سوعىسادى، جاۋىن جەڭىپ، وزبەكتەردى بار پالەدەن امان الىپ قالادى. كەيىندە مەن بۇل وزگەشە مايدان – ۇلى موعۇل يمپەرياسىنىڭ داۋىرلەگەن زامانى، شاح- جاحان پاديشاحتىڭ تۇسىندا مۇراگەر پاتشازادا اۋرەنگزاب پەن بۇحار حاندىعىنىڭ اراسىنداعى الماعايىپ سوعىس، اعايىنداس جۇرتقا كومەككە ءجۇز مىڭ اسكەر اتتاندىرعان سالقام جاڭگىردىڭ بالح جورىعى ەكەنىن ايقىنداعان ەدىم. ول كەزدە، ارينە، وزگەشە جىردىڭ تەرەڭنەن تارتقان تاريحي نەگىزدەرى تۋرالى بايلام جوق، بىراق وزگەشە ەپوس تۋرالى دەرەك بەرە كەتۋ پارىز سياقتى كورىنگەن. تۇركستانعا قايتىپ ورالعاننان سوڭ ءابىش ەكەۋىمىز ەكى بۇرىشتا جازۋعا وتىردىق. ءابىش كەڭىنەن تولعانىپ، تۇركستان، ازىرەت- سۇلتاننان باستاپ جازۋعا كىرىسكەندە، مەن نەبارى ءۇش بەتتىك، حابارلاما سىپاتتى ماقالانى ءتامامداپ قويعان ەدىم. سوڭىنا ءابىشتىڭ اتى- ءجونىن، سودان سوڭ ءوزىمدى تىركەپ، الدىنا تارتتىم. ءابىش جۇمىسىن تەجەدى دە، جەدەل شولىپ شىقتى. سودان سوڭ ريزاشىلىقپەن كۇلىپ، تاماشا جازىپسىڭ، دەگەن. مەن تىم ارىعا كەتىپ قالىپپىن، وسىلاي بولعانى ءجون، دەدى دە، ءوزىنىڭ اتىن سىزدى. جالعىز شاپقانىڭ ءجون، دەگەن. ادەبيەت تاريحىمەن اينالىسىپ ءجۇرسىڭ، سەنىڭ قولايىڭ، دەگەن. مەن ايتتىم، بۇل – مەن اشقان جاڭالىق ەمەس، جىردىڭ جاڭا نۇسقاسىن ەكەۋىمىز بىرگە تاپتىق، ەگەر ماقالانى سەن جازساڭ، مەنىڭ اتىم قالىپ قويۋ كەرەك پە، كىم تاڭبالاسا دا، ەكەۋىمىزگە ورتاق جاعدايات، دەدىم. ايتپەسە جىبەرىپ قاجەتى جوق، دەدىم. ءابىش ماعان قادالا قاراپ ازعانا وتىردى دا، ءوزىنىڭ ەسىم- سويىن مەنەن كەيىن تىركەپ جازدى. مەن سول ارادا ماقالانى قايىرا، تازالاي كوشىرىپ شىقتىم. سول كۇنى پوشتاعا بارىپ، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە جولدادىق. بۇل ماقالا جاز ءوتىپ، كۇز ءوتىپ، قىس تۇسكەن سوڭ، ءوزىمىز دە ۇمىتۋعا جاقىنداعان شاقتا، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ جاڭا جىلدىق، العاشقى سانىندا جارياعا جەتكەن ەدى. سول بەتى، اياق استى قالۋى دا مۇمكىن ەكەن، كەيىندە بىلگەنىمىزدەي، گازەتتىڭ بەلدى قىزمەتكەرى، زەردەلى ادەبيەتشى، ول دا تۇركستاندىق راحمانقۇل بەردىبايەۆتىڭ قولىنا ءتۇسىپتى. مۇنداي ماقالا ءابىش ءۇشىن ۇيرەنشىكتى جاعداي، ال مەنىڭ ەسىمىم باسپاسوزگە شىققان ەڭ العاشقى كورىنىس، ون سەگىز جاستا جازىلعان، جۇرت الدىنا جەتكەن العاشقى ەڭبەگىم بولدى؛ كەڭ جولدى، ۇزىنشاق بلوكنوتتىڭ ءۇش بەتىن كولدەنەڭدەي تولتىرعان، قارالاي، شىن مانىسىندە ىزىنشە، تازالاي كوشىرگەندە ەشقانداي وزگەرىسكە تۇسپەگەن قولجازبا نۇسقاسى مەنىڭ الماتىداعى ارحيۆىمدە، العاشقى اڭگىمەلەر، العاشقى ادەبي ماقالالار قاتارىندا ساقتالىپ تۇر. ەڭ سوڭعى ورامىندا ءابىشتىڭ قولى، قارا قارىنداشپەن جازىلعان، بۇل جاعداياتقا عىلىم اكادەمياسى نازار اۋدارۋعا ءتيىس دەگەن سويلەم بار.

ابدىرەيىم اقساقالمەن ءۇش كۇن، ءۇش تۇندىك كەلەلى كەڭەستەن سوڭ بار ءىسىمىز بايسال تارتقان. وسىنداي جاڭالىق اشتىق دەگەن بالالىق ماسات، ازىرەت- سۇلتاندى، تۇركستاندى كوردىك، جاڭا جەر، ەلىمىزدىڭ ءبىر پۇشپاعىن تانىدىق دەگەن مەرەيلى كوڭىل. توپىراعى كيەلى تۇركستاندا تاعى بوگەلدىك. قيمايمىز. اۋەلگى كەزەكتە سىر- ءداريانىڭ جاعاسىنا شىقتىق. مەن ءۇشىن ەس بىلگەننەن اڭىز ەدى. ءبىزدىڭ جۇرتتا مەيلىنشە تازا، ءمولدىر سۋدى «سىردىڭ سۋىنداي» دەپ اسپەتتەر ەدى. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءبىر كىتابىندا الدەنەندەي سىرقاتقا ۇشىراعان سۇلۋدىڭ اۋىر حالدە سىردىڭ سۋىن ءىشىپ ولسەم دەگەن تىلەگى بولادى، اقىرى، تۇستىكتەگى توركىنىنە جەتكەرىلىپ، سىردىڭ سۋىن ىشكەننەن سوڭ قۇلان- تازا ايىعىپ كەتەتىنى بار. سىردىڭ بويى نەشەمە عاسىر بويى قازاق حالقىنىڭ ۇستىن- تىرەگى، قۇتتى مەكەنى بولدى. جازدا ارقاعا جايلاۋعا شىقسا، قىستا كوبىنە- كوپ ۇيىقتى، تىزبە توعاي، قالىڭ قامىستى سىر بويىنا جەتىپ پانالايتىن. ارقاداعى، باتىس پەن شىعىستاعى قالىڭ قازاقتىڭ سىر بويىنان الىستاپ كەتۋى – XVII عاسىردىڭ باسىنان، الايدا، ۇلى ءداريانىڭ ەرتەگىلىك ارمان ءبىتىمى كوكەيدەن كەتپەگەن. شىركىن سىر- ءداريا! . . سىردىڭ سۋىنداي ءمولدىر، تازا. . . سول سىردىڭ جاعاسىندا تۇرمىز. ءۇيىرىلىپ اققان، ايدىندى، مول سۋدىڭ ءتۇسى – لايساڭ سارعىش ەكەن. ول كەزدە كەيىنگى قاجەتتى، قاجەتسىز بوگەندەر سالىنباعان. سىردىڭ سۋى – بۇدان مىڭ جىل بۇرىنعى تابيعي قالپىندا. ساپ- سارى. جانە بىلعانباعان، تاپ- تازا. مەن حالقىمنىڭ جادىنا قايران قالدىم. ابىشكە ايتتىم. وسى وتكەن قىستا عانا فولكلوردىڭ تولىق كۋرسىن تامامدادىق قوي. ەسكىلىكتى قانشاما ادەبيەتتى ۇڭىلە زەرتتەگەم. ءبارى دە تابيعي، ءبارى دە تاماشا. سۇلۋ سىردىڭ جاعاسىندا تۇرىپ، ءزامزام سۋىن الاقانعا تولتىرا ىشتىك. قايران سىردىڭ سۋى! . .

ءبىز تۇركستاندا جانە ءۇش كۇن بولدىق. بازاردى تورۋىلدادىق، كوشە كەزدىك، بىراق ايتارلىقتاي شەجىرە قارت ۇشىراسپادى. الايدا، باراقات تىنىم تاپقان ەدىك. اقىرى، جۇمىسىمىز ونبەگەننەن ەمەس، مەجەلى ۋاقىتىمىز جەتكەننەن سوڭ، قاسيەتتى تۇركستانمەن قوشتاسۋعا تۋرا كەلدى. پويىزعا وتىرىپ، شاۋىلدىرگە تارتتىق – بۇگىندە وتىرار اۋدانى. تيەسىلى، تەمىر دەيتىن ستانساعا تۇستىك. ءبىز جەر جاعدايىن بىلمەگەندىكتەن، ۋاقىتىمىزدى تەرىس ەسەپتەپپىز. كەش باتۋعا تاقاعان، الاكولەڭكە، اۋدان ورتالىعى ءشاۋىلدىر ءبىرشاما جەر. امال جوق، قازاق جونىمەن قونالقا ىزدەدىك. شەتكەرى ءبىر ءۇيدىڭ الدىندا قارتاڭ ايەل وتىر ەكەن. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى ەستىگەن سوڭ، ىركىلمەي، ىشكە شاقىردى. تۇرمىسى تىم جاداۋ. ون ەكى- ون ءۇش جاستارداعى، جەتە- قابىل ۇلى مەن قىزى بار. شاي قايناتىپ، داستارقان جايدى. ءمازىرى جوققا جاقىن. بىرنەشە ۇزىك، قاتقان تابا نان. قىسالاڭ جاعدايىن ايتىپ، جىك- جاپار بولىپ وتىر. بىزگە تاماق ەمەس، ءبىر كۇندىك تۇنەمە باسپانا كەرەك. مۇمكىندىگىنشە ريزالىعىمىزدى بىلدىردىك. ايتكەنمەن، مەنىڭ كوڭىل- كۇيىم تىم جابىرقاۋ ەدى. جەسىر كەمپىردىڭ جالباعاي تۇرمىسىنا عانا ەمەس. تۇركىستانداعى، تىرشىلىگى ءتاۋىر سانالاتىن اقساقالدىڭ ءۇيىن كوردىك. كوڭىلى كول ەكەن، بىزگە تىم قۇرسا توقتى سويىپ بەرە الماعانىنا اجەپتاۋىر قورعالاقتاعان. قاۋىن جەدىك، كوجە ىشتىك، قارنىمىز اشقان جوق. بۇل دا تاۋبالىق. شورناق اۋىلى، ونىڭ تاقاۋ توڭىرەگىن ارالاپ جۇرگەندە جالپى جۇرتتىڭ تىم اۋىر احۋال، كەمباعال تۇرمىس- جايىن اڭدادىق. ءتىپتى، الدەبىر تاقىر توبەشىك باسىندا «اۋليەنىڭ مولاسىن» كۇزەتىپ وتىرعان، ەتەكتەگى جەركەپەدە تۇراتىن جەتىم شالدىڭ جاعدايىن كورگەندە جۇرەك شىمىرلاپ، كوڭىل بۇزىلعان. ەندى مىناۋ سورلى كەمپىر. بىزگە تىم قۇرسا بىلامىق جاساپ بەرە الماعانىنا قىسىلىپ وتىر. جالعىز بۇل ەمەس، جارىم قازاق وسىلاي، قورلىق، كەمدىكتە عۇمىر كەشىپ جاتىر. ويعا بەرىلدىم بە، قاجەت تاپپادىم با، سوزگە ارالاسقام جوق. ونىڭ ەسەسىنە ءابىش كەمپىر بايعۇسپەن كادىمگىدەي اڭگىمەلەسە باستادى. كەمپىر ءوزىنىڭ وتكەن ءومىرى، وتباسىنىڭ ارقيلى قيىندىققا ۇشىراعان كەبى، شالىنىڭ قالاي ولگەنى، الدەبىر قايىرسىز اعايىندار تۋرالى ايتىپ جاتىر. قيىن تاعدىر. جەتىمدى تۇرمىس، ادەپكى تىرشىلىك جولىنداعى مەحنات. ايتسە دە، مەن ونشا كوڭىل قويماعان حيكايا ابىشكە ايرىقشا اسەر ەتىپتى. كۇز ءوتىپ، قىسقا قاراي، سول وقيعالار نەگىزىندە اڭگىمە جازا باستاپ، ارتى كولەمدى پوۆەسكە اينالدى. ءبىرشاما ۇزاق وتىرىپ ەدى، اقىرى بىتپەي قالدى، كەيىن قايىرا ورالماسا كەرەك. ايتكەنمەن، بۇل – اقىن ءابىشتىڭ كوركەم پروزا سالاسىنداعى العاشقى تالپىنىسى بولاتىن.

ەرتەسىنە شاۋىلدىرگە جەتتىك. كەيىندە وتىرار اتانعان اۋدان ورتالىعى مەن وقىعان بارشاتاس اۋىلىنان دا شاعىن، جاداعاي، توقال تامدى، جۇپىنى قىستاق ەكەن. تەك ۇيلەرى ءبىزدىڭ جۇرتتاعىداي ۇيمە- جۇيمە، ۇباق- شۇباق ەمەس، الاڭ- دالاڭ، كەڭ كوشەلەر بويىنا سالىنعان. شاعىن مەيمانحاناسى بار ەكەن، جاقسى ورنالاستىق. تاعى ءبىر تۇستاعى اسحانادان تاماق ىشەمىز. العاشقى كۇنى اۋداندىق ورتا مەكتەپكە باردىق، مۇعالىمدەرىمەن اڭگىمەلەستىك. اڭعالدىعىمىز سونشاما، بالالاردىڭ ادەپكى سويلەۋ ءتىلىن بايىپتاۋ ءۇشىن ادەبيەت ساباقتارىنا سۇرانعان ەدىك. ديرەكتوردان رۇقسات الۋ كەرەك ەكەن. ارينە، سىپايى تۇردە كەرى قايىردى. بۇدان سوڭ اۋىل- ءۇي ارالاۋعا كىرىسكەن ەدىك. ەسكىلىكتى سوزگە جەتىك قاريالار ءجونىن سۇراستىرامىز. «ايتباي اقساقال بار، – دەدى بىرەۋ. – ومىرزاق دەيتىن بالاسى ۋنيۆەرسيتەتتە وقيدى، مۇمكىن، بىلەتىن دە شىعارسىڭدار». بىلەدى ەكەنبىز. بىزدەن شاماسى ەكى- ءۇش كۋرس جوعارى، سۇلۋ، سەرى جىگىت. فاكۋلتەتتىڭ الدەبىر جيىنىندا دومبىرامەن ءان سالعانى بار. كەلىستىرىپ، كەربەز ايتادى ەكەن. كەيىندە بەلگىلى ءتىل مامانى، اكادەميك. ايتباي اقساقال باقۋاتتى تۇرادى ەكەن، اۋلاسى كەڭىنەن قورشالعان، ءۇي- جاي، قورا- قوپسىسى دا جاراسىمدى. ارسالاڭ قاعىپ جەتىپ باردىق. اقساقال ەسكى قازاق جونىمەن اق دابى كويلەك، اۋى تۇسىڭكى كەڭ دامبال كيگەن ەكەن، ساقالدى، كورىكتى، اپپاق شال. بايىپپەن، بىراق حوش كورىپ قارسى الدى. اق كيمەشەكتى شەشەي بىردەن داستارقان جايعان، ءسۇتتى، قويۋ شاي، شىرايلى قىزىل باۋىرساق. ءبىز ءوز ءجونىمىزدى ايتىپ وتىرمىز. ومىرزاقتى بىلەمىز، جوعارعى كۋرستا، ەتەنە تانىستىعىمىز جوق، بىراق ۋنيۆەرسيتەتتەگى كورنەكتى جىگىت، ادەمى داۋىسى بار، قىزدارعا دا ءوتىمدى دەپ قالجىڭداپ قويدىق. اقساقال كەڭكىلدەپ كۇلدى. شەشەي ريزاشىلىقپەن جىميدى. ايتەكەڭ بىزگە بارلاي قاراپ، ارقايسىمىزدىڭ اتى- ءجون، اۋىل- ايماعىمىز تۋرالى ماعلۇمات الدى. سۋىرتپاقتاپ، ەسكىلىكتى ءسوز ءجونىن سۇراپ ەدىك. «ە- ە، كوپ قوي، قايسى ءبىرىن تۇگەسەرسىڭ. . . » – دەدى تاكاپپار كەيىپتە. مەن جاقسى بىلەتىن ەدىم، وسى انادا عانا، اۋىلعا بارعاندا وتكەنگە جەتىك ەكى- ءۇش شالمەن سويلەسكەم. بۇرىنعى ءبىر اڭگىمەلەرىن، بەلگىلى، بەلگىسىز اقىندار ولەڭدەرىن جازىپ الماق بولعام. كەشكىلىكتە، قوناقتا تالاي رەت تولعانعان جىرلار. ەندى ارناپ بارىپ، ەمىنە سۇراپ تۇرعاندا، بىردەن سەكەم الىپ، اۋىز اشپاي قويدى. ال ىنتىق دەگەن اقساقال: «ول پالەنى قايتەسىڭ! . . » –- دەپ، توڭتورىس قالىپ تانىتقان. ايتباي اقساقالدىڭ تارتىنشاقتاۋىن دا وسى ورايدا باعالادىم. قاجەتتى سوزدەرى بولسا، كوزى اشىق بالاسى جازىپ الار دەپ ويلاعان ەدىم. ەندى قولقالاپ سۇرامادىق. قايتكەندە دە بىزبەن اشىلا سويلەسپەگەن اقساقالعا رەنىش جوق ەدى. شايعا قانىپ، باۋىرساققا تويىپ، ريزا، حوش ايتىستىق. كەيىندە بىلدىك، ايتباي اقساقال – ءجارياسى جەتپەسە دە، اقىندىعى بار، ەسكىلىككە قانىق كىسى ەكەن. ءتارىزى، ءتىلىن تابا المادىق. بىزگە قاجەتتى ءبىراز ءسوز ىشىندە قالعانىن ءبىلىپ تۇرمىز. قايىرا بارساق، تاعى دا شاي دامەتكەندەي بولامىز دەپ، سول بەتى كەتتىك. ءشاۋىلدىر حالقى مەيمانداس، ەرتەڭىنە، الدە ارعى كۇنى الدەبىر تويعا شاقىرىلىپ، ەڭ قۇرمەتتى قوناقتارمەن بىرگە تورگى ۇيدە وتىردىق. ىلگەرىندى- كەيىندى ءتورت- بەس كۇن ىشىندە ۇلكەن- كىشى ءبىراز جۇرتپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك، تۇركستان- شورناقتاعى جاڭا ءبىر قازىناعا ۇشىراسا قويمادىق. ول كەزدە ارىستان- بابتى بىلمەيمىز، ايگىلى وتىرار قامالى تۋرالى دا تۇسىنىگىمىز جوق ەكەن، جەرگىلىكتى كىسىلەر ارناپ ايتپادى، ەكەۋىنە دە، اسىرەسە وتىرار- توبەگە شاڭ كەشىپ، جاياۋلاپ بولسا دا باراتىن ەدىك، ءداپ سول جولى ءناسىپ بولمادى.

ءبىزدىڭ وزىمىزشە فولكلورلىق- ءتىلتانۋ ەكسپەديسياسى اتاعان ۇلانعايىر جورىعىمىزدىڭ سوڭعى نىسانا جانە ءتۇيىندى شەگى – سارى- اعاش اۋدانى بولاتىن. مۇندا، اتاۋلى كۋرورتتا جاتقان جەتەكشىمىز ىبىرايىم اعاي الماتىداعى قالپىنان وڭەيىپ، جاقسى تىنىعىپ قالعان ەكەن. جادىراي قۋاندى. ۇستىنە مول پىشىلگەن، ادەمى كوك- الا حالات كيگەن، دالىزدە ۇشىراسىپ ەدىك، ءبىزدى سىرتقا، كولەڭكەگە الىپ شىعىپ، ازعانا اڭگىمەلەستىك. ساپار ەسەبىن كەيىن، كۇزدە بەرەسىڭدەر عوي، ەندى وسى اۋدانداعى جۇمىستارىڭدى ىڭعايلاعان سوڭ، الماتىعا كەتە بەرىڭدەر، ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى تىڭنان ورالىپ، وقۋ باستالعانشا كەمى ءبىر جارىم اي دەمالىس بار، اۋىلدارىڭا بارىپ قايتساڭدار دا بولادى، دەگەن. بايسالدى كىسى ەدى، اتا ناسىلىنەن جۇققان دارقاندىعى بار، ايرىقشا مادەنيەتتى، ءبىر جىل بويعى ءدارىس ۇستىندە مەيىربان، كەڭشىلىك قالپىنان تايماعان؛ قازىر ويلاپ تۇرسام، ەسكىنىڭ كوزى ەكەن.

بويىمىز بوساپ، سىرتقا شىققان سوڭ، سارى- اعاشتىڭ كۋرورت ايماعىن قاراپ شىقپاق بولدىق. ورتالىق ساناتوريي – جالعىزقابات، شاتىرلى، ۇزىنشاق قۇرىلىم، اسسا جيىرما شاقتى عانا بولمەسى بار. ىرگەدە شاعىن كولەمدى جانە ءبىر جاي تۇر – ەمحانا، ءلابوروتوريالار سياقتى. ءاپسى سول عانا. تاقاۋ ءبىر تۇستا – سىرتى تىكەلەي تىگىلگەن جىمداس تاقتايمەن قورشالعان، سىرتقى ەسىگى جوق، ياعني، مۇلدە اشىق، ۇلكەن شومىلعى دالاڭ بار ەكەن. اشىق توبەدە تىنىمسىز سۋ اققان قانشاما دۋش. جاي سۋ ەمەس، سارى- اعاشتىڭ ءدارۋلى، ىستىق اراسانى. اۋزىڭدى توسىپ، ىشۋگە بولادى، سابىن اپارىپ، كىر- قوڭىسىڭنان تازارۋعا بولادى، نەمەسە، قاجەتتى پروسەدۋرا ەسەبىندە، باسىڭنان تومەن سورعالاعان اراسان استىندا راقاتتانىپ تۇراسىڭ. بىرەۋ كىرىپ، بىرەۋ شىعىپ جاتىر. كەمى ون بەس، جيىرما كىسىمەن بىرگە تۇستىك. سىرتتان سىڭعىراعان كۇلكى، الدەبىر داۋىستار ەستىلەدى. تاقتاي كەرگىنىڭ ەكىنشى قاپتالى – ايەلدەرگە ارنالعان ەكەن. مىنە، وسىلاي، ەم ىزدەپ كەلگەن دەرتتى، دەرتسىز قانشاما جۇرت اراسان سۋىنا ەركىن، كۇنىنە نەشە مارتە شومىلماق. توقتاۋ، تەجەۋ دە، رەتتى جۇيە دە جوق. سويتسەك، اراسان باسىنداعى جالپىلاما، جابايى ەم ورنى وسى اشىق دۋش قانا ەمەس. كيىنىپ، سىرتقا شىققاننان سوڭ عانا اڭدادىق، اۋدەم جەردەگى جاتاعان بەتكەي بويى بۇرقىراعان بۋ، ىستىق سۋلى اسپان، شۇقاناقتار ەكەن. بەسەۋ، التاۋ، ودان دا كوبىرەك، الدەنەشە. سونىڭ ارقايسىندا ەكىدەن- ۇشتەن شومىلىپ، جايلاسىپ جاتقان كىسىلەر كورىنەدى. وسىنداي شيپا بار دەپ ەستىپ، ءار تاراپ، قانشاما جەردەن كەلگەن ادامدار. ەشقانداي جولداما، باعدارلاما جوق. الايدا، بۇدان ءجۇز جىل، مىڭ جىل بۇرىنعىداي، جابايى جاعدايدا ەمدەلىپ، ءدارۋ، ءدات تاۋىپ جاتقان جۇرتتىڭ سانى ءبىرتالاي سياقتى. كەيىن